Từ niềm tin đến nếp sống
Tôi có cơ duyên được gặp và trò chuyện cùng thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân, thủ nhang bản điện Hiền Trí Linh Ứng Từ (Hà Nội), trong một sự kiện văn hóa. Từ cuộc gặp ấy, câu chuyện về tín ngưỡng thờ Mẫu được mở ra qua những trải nghiệm gần gũi, đồng thời gợi nhiều suy ngẫm về sự tiếp nối, gìn giữ và cách những thanh đồng trẻ hôm nay đón nhận một mạch văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nhắc đến những năm tháng gắn bó với cửa Mẫu, thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân không bắt đầu bằng những đàn lễ lớn hay một vấn hầu được sửa soạn cầu kỳ, mà bằng một điều giản dị hơn: giữa những bộn bề của đời sống, vẫn có một nơi để lòng mình hướng về.
Với cô, sự thiêng liêng của tín ngưỡng trước hết nằm ở cảm giác được tìm về một chốn bình tâm. Có những khi đến cửa Mẫu không phải để cầu tài, cầu danh, mà để lòng lắng lại, nhớ về cội nguồn, về những người đã dìu dắt mình và tự soi lại cách mình đang sống.
Qua nhiều năm học hỏi, niềm tin ấy cũng dần được hiểu theo một chiều sâu khác. Sự “linh ứng” hay những điều cầu mong không phải là tất cả. Mỗi người vẫn phải tự chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình, biết sửa điều chưa phải và cân nhắc trước mỗi lựa chọn.
Cửa Mẫu, trong cách nhìn ấy, là nơi nương tựa về tinh thần, giúp con người tìm lại sự bình tâm và tự nhắc mình sống tốt hơn, chứ không phải nơi để phó thác mọi việc cho những điều thiêng liêng.
Tin Mẫu, kính Thánh vì thế không chỉ thể hiện trong nghi lễ, mà còn được soi chiếu qua cách sống: biết kính trên nhường dưới, nhớ ơn tổ tiên, trân trọng người đã truyền dạy, dìu dắt và biết tự nhìn lại mình khi có điều chưa phải.
Một vấn hầu rồi sẽ khép lại, khăn áo rồi cũng được cất đi. Điều còn lại lâu dài hơn là cách người thực hành trở về với gia đình, ứng xử với cộng đồng và sống với những điều mình tin.
“Điều thiêng liêng nhất không phải là mình đã cầu được bao nhiêu điều, mà là sau từng ấy năm làm tôi ông Thánh, mình đã trở thành một người như thế nào”, thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân chia sẻ.
Giữa những đổi thay của đời sống thực hành
Sự phát triển của mạng xã hội đang mở ra những cách tiếp cận mới đối với tín ngưỡng thờ Mẫu, nhất là với người trẻ. Việc tìm hiểu về lịch sử đền phủ, thần tích, văn chầu, âm nhạc, xiêm y hay nghi lễ trở nên thuận lợi hơn; những giá trị văn hóa vốn được lưu truyền chủ yếu trong cộng đồng thực hành cũng có thêm cơ hội đến gần hơn với công chúng.
Tuy nhiên, khi hình ảnh về nghi lễ xuất hiện ngày càng nhiều trên không gian mạng, những gì dễ nhìn thấy đôi khi lại lấn át những điều cần thời gian để thấu hiểu. Một vấn hầu có thể gây ấn tượng bởi xiêm y, lễ vật, cung văn hay những khuôn hình đẹp, trong khi sự thành tâm, phép tắc, lề lối, cách ứng xử với người truyền dạy, với nơi thờ tự và cộng đồng lại khó có thể được chuyển tải đầy đủ qua vài đoạn video.
“Tôi cho rằng khó khăn lớn nhất của người trẻ là phải biết cái gì có thể đổi và cái gì cần giữ”, cô chia sẻ.
Theo cách nhìn ấy, xiêm y có thể được chăm chút hơn về thẩm mỹ, điều kiện tổ chức có thể ngày một đầy đủ, cách truyền thông cũng có thể thay đổi để phù hợp với đời sống đương đại. Nhưng lòng thành kính, sự biết ơn, phép tắc trong nghi lễ, sự trân trọng đồng anh lính chị, sự tôn kính đối với không gian thờ tự và ý thức trách nhiệm của người thực hành vẫn là những giá trị cần được gìn giữ.
Bởi sau những đổi thay về hình thức, điều làm nên chiều sâu của tín ngưỡng vẫn nằm ở cách con người hiểu, giữ và sống với những giá trị đã được trao truyền.
Từ những gì quan sát trong đời sống thực hành, thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân cho rằng cần có sự tỉnh táo trước những biểu hiện quá nặng về tiền bạc, lễ vật hay hình thức; cũng như việc sử dụng những yếu tố thuộc đời sống tâm linh để gieo tâm lý lo sợ, nói quá về căn số, vận hạn hoặc đề cao khả năng của bản thân.
Những hiện tượng ấy không thể đại diện cho toàn bộ đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu, nhưng nếu được nhìn nhận một cách đơn lẻ, rất dễ khiến người ngoài hình thành cái nhìn chưa đầy đủ về một thực hành văn hóa vốn phong phú, đa dạng và có chiều sâu riêng. Bởi trong thực tế, mỗi vùng, mỗi đền phủ, mỗi dòng truyền dạy đều có những nét riêng về lề lối và cách thực hành.
Vì thế, với người trẻ, việc tiếp cận được nhiều thông tin chưa đồng nghĩa với việc đã hiểu sâu. Muốn hiểu một lề lối hay một nghi thức, cần có thời gian để tìm hiểu, đối chiếu, lắng nghe người đi trước và trải nghiệm thực tế. Sự thận trọng trước những điều mình chưa hiểu hết cũng là một cách thể hiện sự tôn trọng đối với truyền thống và đối với chính đời sống tín ngưỡng mà mình đang tiếp cận.
“Cái gốc” không chỉ nằm ở nghi lễ
Trong câu chuyện của thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân, “giữ cái gốc” không có nghĩa là giữ nguyên mọi hình thức đã có từ trước. Điều cốt lõi, trước hết, nằm ở tâm thế của người thực hành: sự thành kính với Mẫu, với Thánh, với tổ tiên; lòng biết ơn người đi trước và những người đã truyền dạy, dìu dắt mình trên con đường tín ngưỡng.
Dù mỗi người có thể theo một lề lối khác nhau, những giá trị như tâm - nghĩa - tín vẫn là nền tảng cần được gìn giữ.
Đi cùng với lòng thành là sự học hỏi và trau dồi hiểu biết. Người thực hành không chỉ học cách hầu Thánh, sửa soạn khăn áo hay chuẩn bị một đàn lễ, mà còn cần tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, thần tích, đền phủ, văn chầu, nghi lễ, phong tục từng vùng và ý nghĩa phía sau mỗi thực hành.
Càng tìm hiểu, càng nhận ra còn nhiều điều mình chưa biết. Sự hiểu biết không chỉ giúp mỗi người hiểu rõ hơn điều mình đang thực hành, mà còn tạo nên sự thận trọng và tôn trọng trước những lề lối khác với điều mình từng được học hay chứng kiến.
Nhưng hiểu lễ vẫn chưa đủ. Với thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân, điều quan trọng hơn còn là “học đạo làm người”.
“Nếu trước cửa Thánh mình cung kính nhưng bước ra ngoài lại sống thiếu trách nhiệm, bất hiếu với cha mẹ, thất tín với người khác, hơn thua và làm tổn thương người xung quanh thì việc thực hành ấy cũng cần được nhìn lại”, cô chia sẻ.
Từ quan niệm ấy, tiền bạc, lễ vật, khăn áo hay quy mô của một vấn hầu không thể trở thành thước đo của lòng thành. Điều kiện của mỗi người khác nhau, vì thế sự khác biệt về hình thức cũng không thể là căn cứ để phân định ai “cao căn”, ai “nặng bóng” hay ai được Thánh thương hơn.
Những vấn đề thuộc đời sống tâm linh cũng cần được nói bằng sự thận trọng và trách nhiệm. Khi một người nhận được sự tin cậy của người khác, mỗi lời nói đều có thể tác động đến tâm lý và lựa chọn của họ.
Vì vậy, những nhận định về căn số, vận hạn hay số phận càng cần được cân nhắc, tránh gieo tâm lý lo sợ hoặc khiến người khác trở nên lệ thuộc.
Theo cách nhìn ấy, “giữ cái gốc” không chỉ nằm ở việc giữ lễ, giữ nghi thức, mà còn ở cách người thực hành giữ tâm, giữ trách nhiệm và ứng xử với niềm tin của chính mình cũng như niềm tin mà người khác dành cho họ.
Sự tiếp nối từ một nếp nhà
Mối duyên của thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân với tín ngưỡng thờ Mẫu được vun bồi từ chính nếp nhà. Từ đời cụ ngoại, gia đình đã gắn bó với cửa Thánh, vì thế những câu chuyện về Mẫu, về Thánh, về đền phủ và những sinh hoạt tín ngưỡng của người đi trước đã trở nên quen thuộc từ thuở nhỏ.
Khi ấy, những khái niệm như “căn duyên” hay “phụng sự” còn chưa thể hiểu hết, nhưng sự gần gũi với cửa Thánh đã dần được bồi đắp qua lời kể của người lớn, qua cách người đi trước giữ lễ, giữ phép và gìn giữ sự trang nghiêm nơi thờ tự.
Đến khi trưởng thành, trải qua những biến chuyển của cuộc sống, những điều từng nghe, từng thấy từ nhỏ cũng dần được cảm nhận rõ hơn. Năm 2019, Nguyễn Thị Hồng Vân chính thức ra trình đồng.
Tuy vậy, với cô, truyền thống gia đình chỉ là một mạch nối, không phải sự bảo chứng cho hiểu biết của mỗi người. Nếp nhà có thể trao cho thế hệ sau sự gần gũi với tín ngưỡng, những câu chuyện và lề lối của người đi trước, nhưng để hiểu điều mình đang thực hành, mỗi người vẫn phải tự học, tự trải nghiệm và tự chịu trách nhiệm với con đường mình đã chọn.
Bởi vậy, hai chữ “tiếp nối” không có nghĩa là lặp lại nguyên vẹn những gì thế hệ trước từng làm. Sự tiếp nối nằm ở cách người hôm nay hiểu những giá trị mình được trao truyền, biết điều gì cần gìn giữ và biết ứng xử với truyền thống ấy bằng sự hiểu biết, chừng mực và trách nhiệm trong đời sống hiện tại.
Sau 7 năm gắn bó với cửa Mẫu, thanh đồng Nguyễn Thị Hồng Vân vẫn xem mình là người đang học. Với cô, những gì được trao truyền từ gia đình là một nền tảng quý giá, nhưng không phải vốn hiểu biết có sẵn. Mỗi thế hệ vẫn cần tự tìm hiểu, tự trải nghiệm và biết trân trọng kinh nghiệm của người đi trước trong quá trình thực hành.
Bởi vậy, “cái gốc” không nằm ở việc giữ nguyên mọi hình thức, mà ở sự hiểu biết đối với điều mình đang gìn giữ, ở thái độ chừng mực trước những gì mình chưa biết và ở trách nhiệm với con đường mình đã lựa chọn.
Có lẽ, chính từ sự hiểu biết và chừng mực ấy, một nếp tín ngưỡng mới có thể được tiếp nối trong đời sống hôm nay mà vẫn giữ được chiều sâu vốn có.
