Hệ thống thờ tự đa tầng, giàu bản sắc
Đền Rừng còn được biết đến với tên gọi Tứ vị Phủ, gắn với việc phụng thờ Thành hoàng làng, Đức Thánh Linh Lang Đại Vương, Chúa Bà Bản Đền và một vị Tướng quân. “Tứ vị Phủ” là tên gọi riêng gắn với hệ thống thờ tự của Đền Rừng, cần phân biệt với khái niệm “Tứ phủ” trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Trên khuôn viên hơn 4.000m², các công trình thờ tự được bố trí khá tập trung, gọn gàng. Những không gian chính gồm nhà Tổ - nơi thờ thần linh, Thổ địa và các Chủ nhang đồng đền qua các thời kỳ; Cung Công Đồng; Cung Tam Tòa Thánh Mẫu; Cung Chúa Bà; Cung Quan Tam; Cung Sơn Trang; cùng khu thờ ngoài trời với Mẫu Bán Thiên, lầu Cô, lầu Cậu.
Điểm đáng chú ý không đơn thuần nằm ở số lượng cung, ban, mà ở cách những lớp tín ngưỡng có nguồn gốc khác nhau cùng hiện diện trong một chỉnh thể. Trong đó, Nhị vị Chúa Bà Bản Đền giữ vị trí quan trọng, gắn với ký ức và đời sống tâm linh của cộng đồng Gia Thượng.
Tư liệu hiện còn những cách lý giải khác nhau về danh tính cụ thể của Nhị vị Chúa Bà. Bởi vậy, thay vì cố định các Ngài vào một cách diễn giải khi sử liệu chưa thống nhất, giá trị cần nhấn mạnh trước hết là vị trí của Nhị vị Chúa Bà trong đời sống tín ngưỡng sở tại - những vị Thánh Bản Đền được cộng đồng tôn kính và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Chính lớp tín ngưỡng bản đền ấy góp phần tạo nên sắc thái riêng của Đền Rừng. Ngôi đền không đơn thuần là một không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu theo mô thức phổ biến, mà trước hết lưu giữ ký ức tâm linh của vùng Gia Thượng; trên nền tảng đó, những lớp thờ tự khác tiếp tục được tiếp nhận và bồi đắp.
Một chi tiết đặc biệt trong cấu trúc thần điện là sự hiện diện của Đức Thánh Linh Lang Đại Vương - vị thần được phụng thờ tại nhiều di tích trên đất Thăng Long - Hà Nội. Tại Đền Rừng, Đức Thánh Linh Lang không có một cung thờ độc lập mà được phụ thờ trong cung cấm của Cung Quan Lớn Đệ Tam. Trong cung cấm hiện có ban thờ Thượng Đẳng Thần Linh Lang.
Theo thông tin tại di tích, đây là một cách phụ thờ khá đặc biệt, không phổ biến tại các đền, phủ cùng hệ thống tín ngưỡng. Chính việc một vị thần gắn với truyền thống tín ngưỡng Thăng Long hiện diện ngay trong không gian thờ Quan Lớn Đệ Tam cho thấy các lớp tín ngưỡng ở Đền Rừng không hoàn toàn phân chia thành những không gian biệt lập, mà có sự đan xen ngay trong cấu trúc thần điện.
Bên cạnh tín ngưỡng bản đền và thờ thần, Đền Rừng còn tôn trí hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà, các Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Mỗi hàng Thánh có vị trí riêng, cùng tạo nên một thần điện có trật tự nhưng giàu tính dung hợp.
Ông Trần Quang Bình, Phó Trưởng Tiểu ban Quản lý di tích cụm Gia Thượng, cho biết: “Đền Rừng có nhiều lớp thờ tự, nhưng mỗi lớp đều có vị trí và ý nghĩa riêng. Nhị vị Chúa Bà Bản Đền giữ vị trí trung tâm, bên cạnh đó là Đức Thánh Linh Lang Đại Vương và hệ thống các vị Thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Chúng tôi luôn chú trọng giữ gìn sự trang nghiêm và giúp du khách hiểu đúng giá trị của di tích.”
Tính “đa tầng” của Đền Rừng vì thế không chỉ được tạo nên bởi nhiều đối tượng phụng thờ. Điều đáng chú ý hơn là cách những lớp tín ngưỡng khác nhau được cộng đồng tiếp nhận, sắp đặt và duy trì trong cùng một không gian, nhưng vẫn bảo lưu dấu ấn riêng.
Dấu ấn sông nước, núi rừng trong một không gian văn hóa sống
Trong hệ thống ấy, Cung Quan Lớn Đệ Tam là một điểm nhấn. Dù Cung Công Đồng đã tôn trí Ngũ Vị Tôn Quan, Đền Rừng vẫn dành riêng một cung cho Quan Lớn Đệ Tam; phía trong cung cấm đồng thời phụ thờ Đức Thánh Linh Lang Đại Vương. Sự bố trí đặc biệt này càng làm rõ tính đan xen của cấu trúc thần điện.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Quan Lớn Đệ Tam gắn với Thoải phủ - miền biểu tượng của sông nước. Đặt trong cảnh quan ngôi đền nằm bên bờ sông Hồng, việc dành riêng một không gian thờ Ngài tạo nên sự tương ứng đáng chú ý giữa thế giới tín ngưỡng với môi trường sống của cư dân Gia Thượng.
Qua nhiều thế hệ, sông Hồng mang phù sa, nuôi dưỡng sinh kế và mở ra giao thương nhưng cũng chứa đựng những biến động khó lường. Với cư dân ven sông, nước vừa là nguồn sống, vừa là sức mạnh tự nhiên cần được kính trọng. Việc phụng thờ Quan Lớn Đệ Tam vì thế có thể được nhìn từ mối quan hệ ấy: lòng biết ơn đối với dòng nước đã bồi đắp vùng đất, đồng thời gửi gắm mong cầu về bình an, thuận hòa.
Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, Thủ nhang Đền Rừng, chia sẻ: “Cung Quan Lớn Đệ Tam được nhiều người dân và du khách quan tâm. Mỗi người mang theo một mong nguyện khác nhau, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Việc có một cung thờ riêng cũng gắn với vị trí của ngôi đền bên sông Hồng và đời sống lâu đời của cộng đồng cư dân vùng sông nước.”
Nếu Cung Quan Lớn Đệ Tam làm đậm dấu ấn thủy giới thì Cung Sơn Trang lại hướng về miền núi rừng. Đây là không gian thờ các vị thần linh cai quản miền sơn lâm, gắn với Chúa Sơn Trang, Mẫu Thượng Ngàn hay Lâm Cung Thánh Mẫu, cùng các Chầu Bà, Thánh Cô và Thánh Cậu Sơn Trang.
Sự hiện diện của Cung Sơn Trang phản ánh cách người Việt thiêng hóa tự nhiên. Rừng không chỉ đem lại sản vật và nguồn sống mà còn được nhìn nhận như một miền có sức sống, trật tự và quyền năng riêng.
Đặt cạnh Cung Quan Lớn Đệ Tam, Cung Sơn Trang tạo nên sự giao thoa giữa hai miền biểu tượng: thủy giới và sơn lâm. Chính sự hội tụ ấy tạo nên nét đáng chú ý của Đền Rừng - một ngôi đền bên sông Hồng nhưng trong không gian tâm linh đồng thời mang dấu ấn của sông nước và núi rừng. Qua đó, có thể nhận thấy quan niệm về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên được thể hiện bằng sự nương tựa, biết ơn và kính trọng.
Chiều sâu của hệ thống thờ tự cũng mở ra một cách tiếp cận khác với di tích, nhất là đối với người trẻ. Việc trực tiếp quan sát tượng thờ, ban thờ, hoành phi, câu đối và cách tổ chức từng cung giúp những khái niệm về tín ngưỡng vốn được tiếp cận qua sách vở trở nên cụ thể hơn.
Gia Phong, sinh viên năm 2 - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, chia sẻ: “Trước đây em chỉ biết tín ngưỡng thờ Mẫu qua hình ảnh trên mạng. Khi đến Đền Rừng, em mới thấy mỗi cung thờ đều có vị trí và câu chuyện riêng. Điều đó giúp em hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu không tách rời lịch sử, môi trường sống và cách người Việt nhìn nhận thế giới tự nhiên, thế giới linh thiêng.”
Ở góc độ ấy, Đền Rừng không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn có thể trở thành một “lớp học” văn hóa trực quan, giúp người trẻ tiếp cận lịch sử cộng đồng, mỹ thuật thờ tự và những lớp tri thức dân gian được lưu giữ trong thần điện.
Di tích cũng đón khách trong và ngoài nước đến tham quan, chiêm bái, tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng. Cùng với đó, cảnh quan Đền Rừng những năm gần đây được chỉnh trang ngày càng khang trang, xanh mát. Khoảng sân, lối đi, cây xanh và hoa lá tạo nên một không gian thanh tịnh bên dòng sông, trong khi vẻ cổ kính, trầm mặc và tính trang nghiêm của nơi thờ tự vẫn được gìn giữ.
Gìn giữ chiều sâu của một không gian tín ngưỡng
Ngày 28/2/2025, Đền Rừng cùng đình Gia Thượng được UBND TP Hà Nội xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố. Việc xếp hạng là sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, văn hóa của cụm di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu rõ hơn trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị.
Với Đền Rừng, gìn giữ phần vật chất mới chỉ là một phần của câu chuyện. Phía sau từng cung, ban còn là truyền tích, nghi lễ và những lớp tri thức giúp lý giải mối quan hệ giữa thần linh, cộng đồng với vùng đất.
Bởi vậy, những vấn đề tư liệu còn chưa thống nhất cần tiếp tục được khảo cứu thận trọng, phân biệt rõ giữa truyền tích dân gian, ký ức cộng đồng và kết luận lịch sử. Việc thuyết minh chính xác cũng đặc biệt quan trọng để người đến di tích không chỉ biết một ban thờ “thờ ai”, mà còn hiểu vì sao lớp thờ ấy hiện diện và mang ý nghĩa gì trong đời sống cộng đồng.
Các tài liệu giới thiệu, bảng thông tin song ngữ hay hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên có thể giúp giá trị của Đền Rừng được tiếp cận sâu hơn, đồng thời góp phần đưa việc tìm hiểu tín ngưỡng trở về với chiều sâu văn hóa và nguồn cội.
Từ tín ngưỡng bản đền của Gia Thượng đến truyền thống thờ thần của Thăng Long, từ hệ thống thần linh thờ Mẫu đến sự giao thoa giữa sông nước và núi rừng, Đền Rừng lưu giữ nhiều lớp văn hóa trong cùng một không gian. Giá trị của di tích vì thế không chỉ nằm ở những gì còn hiện hữu, mà còn ở khả năng để những lớp ký ức ấy tiếp tục được hiểu đúng, gìn giữ và trao truyền trong đời sống hôm nay.
VIDEO KHÁNH TIỆC QUAN LỚN ĐỆ TAM THOẢI PHỦ TẠI ĐỀN RỪNG (BỒ ĐỀ - HÀ NỘI)
