Từ tiếng đục tuổi thơ đến hành trình nửa thế kỷ
Sinh năm 1961 trong một gia đình có truyền thống nghề mộc ở Phố Bùi Chu, xã Xuân Trường, tỉnh Ninh Bình, nghệ nhân Vũ Hồng Phong lớn lên cùng tiếng chàng, tiếng đục. Cha ông - cố nhà giáo, họa sĩ Vũ Minh Yết, không chỉ truyền nghề, mà còn gieo vào ông tình yêu với cái đẹp, với đường nét và bố cục.
Từ khi mới 10 tuổi, ông đã có thể tự tay chạm khắc những chi tiết gỗ đơn giản. Những năm tháng sau đó, nghề dần ngấm vào người như một lẽ tự nhiên. Người thầy mỹ thuật đầu tiên của ông - linh mục, họa sĩ Đinh Ngọc Trác, tiếp tục bồi đắp cho ông nền tảng thẩm mỹ, để sau này, mỗi sản phẩm không chỉ là đồ gỗ, mà mang dáng dấp của một tác phẩm.
Năm 1979, ông thi đỗ Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Những năm trong quân ngũ, ông làm phóng viên ảnh cho Báo Binh đoàn Hương Giang, rồi công tác tại xưởng họa Quân đoàn 2. Tác phẩm “Tình quân dân Việt Nam” giúp ông ghi dấu với nghề điêu khắc, nhưng rồi ông vẫn trở về với gỗ như quay lại với căn cốt của mình.
Giữ nghề trong những năm tháng khó
Có một thời, nghề mộc chạm khắc tưởng chừng lùi vào dĩ vãng. Sau chiến tranh, đời sống còn nhiều khó khăn, những sản phẩm cầu kỳ không còn nhiều người đặt làm. Nhưng với ông Phong, bỏ nghề là điều không thể.
Ông chọn cách bám nghề, vừa làm vừa học. Lặn lội đến nhiều vùng có nghề mộc, gặp gỡ các thế hệ thợ đi trước, tích lũy kinh nghiệm, chắt lọc kỹ thuật. “Lấy công nuôi nghề, lấy nghề làm nghiệp”, cách ông nói giản dị, nhưng cũng là cách ông đi qua giai đoạn gian khó nhất.
Chính quãng thời gian ấy giúp ông hiểu sâu hơn về nghề: không chỉ là kỹ thuật đục đẽo, mà là hiểu vật liệu, hiểu cấu trúc, hiểu cả cái “hồn” của một nếp nhà gỗ Việt.
Dựng nhà - dựng lại một không gian văn hóa
Hơn 50 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Vũ Hồng Phong đã tham gia thiết kế, dựng và phục dựng hàng trăm công trình gỗ cổ, giả cổ trên khắp cả nước. Từ những không gian văn hóa như Việt Phủ Thành Chương, Thiên đường Bảo Sơn (Hà Nội), đến các nhà thờ, từ đường, đình, đền, chùa trải dài từ Bắc vào Nam.
Với ông, làm nhà gỗ không đơn thuần là dựng một công trình, mà là tái hiện một không gian sống mang chiều sâu văn hóa. Một ngôi nhà 3 gian, 5 gian phải được tính toán từ số cột, kết cấu, đến từng họa tiết chạm khắc.
Những tích chạm như “tứ linh”, “tứ quý” hay hình tượng dân gian không chỉ để trang trí, mà còn phản ánh vị thế, nếp nhà của gia chủ. Nhìn vào một ngôi nhà gỗ, người ta có thể phần nào “đọc” được câu chuyện phía sau.
Từ những khúc gỗ thô, qua bàn tay người thợ, thành hoành phi, câu đối, cột trụ, sập gụ, tủ chè… Mỗi chi tiết đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và một cái nhìn tổng thể về thẩm mỹ.
Nghề không chỉ là tay nghề, mà là “cái tâm”
Theo nghệ nhân Vũ Hồng Phong, làm nhà gỗ là một công việc đòi hỏi nhiều hơn kỹ thuật. Người thợ phải am hiểu cả kiến trúc, mỹ thuật và phong thủy, để tạo nên một không gian hài hòa, phù hợp với gia chủ.
Quan trọng hơn cả là cái “tâm”. Bởi khác với xây dựng thông thường, nhà gỗ gần như được “giao trọn” cho người nghệ nhân, từ chọn gỗ, thiết kế, chạm khắc đến hoàn thiện. Làm không cẩn trọng, sai một chi tiết, có thể ảnh hưởng đến cả công trình.
“Giữ tín, giữ danh, giữ nghề”, với ông, đó không phải khẩu hiệu, mà là nguyên tắc sống.
Giữa hiện đại, giữ lại một nếp xưa
Trong bối cảnh đời sống thay đổi, nhu cầu về nhà gỗ cũng có nhiều biến chuyển. Nghệ nhân Vũ Hồng Phong không chọn cách giữ nguyên như cũ, mà tìm cách dung hòa. Những công trình ông thực hiện vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính, nhưng có sự điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện đại.
Bên cạnh việc làm nghề, ông còn dành nhiều thời gian truyền nghề. Hai cơ sở mộc do ông gây dựng hiện tạo việc làm ổn định cho hàng chục lao động địa phương. Với ông, giữ nghề không chỉ là giữ kỹ thuật, mà là giữ người, giữ mạch nối giữa các thế hệ.
Với những đóng góp bền bỉ, ông đã được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân làng nghề Việt Nam (2016), Nghệ nhân quốc gia (2020), và được vinh danh ở tầm khu vực. Nhưng điều đọng lại không phải là danh hiệu, mà là những nếp nhà gỗ, nơi văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị cũ dần phai nhạt, vẫn có những người như nghệ nhân Vũ Hồng Phong, lặng lẽ giữ lại một phần ký ức của làng quê Việt trong từng thớ gỗ, từng nét chạm, và từng nếp nhà còn đứng đó với thời gian.
