Giữ nếp tín ngưỡng thờ Mẫu từ những điều giản dị

Ở đó, “lễ” chưa bao giờ tách rời cái “tâm”. Nghi lễ không nhằm phô diễn, mà là một cách con người tự đặt mình vào trật tự của trời - đất - con người, để học cách sống hài hoà và chừng mực hơn.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cùng với sự thay đổi của đời sống kinh tế, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ phủ của người Việt đã có nhiều biến chuyển. Không khó để bắt gặp những mâm lễ được chuẩn bị cầu kỳ, những buổi hầu thánh tổ chức quy mô lớn, hay lễ phục ngày càng lộng lẫy. Ở một số nơi, yếu tố hình thức dần được đặt lên hàng đầu, trong khi phần tinh thần, vốn là cốt lõi lại có dấu hiệu lùi lại phía sau.

Nhìn nhận vấn đề này, đồng thầy Nguyễn Cao Đán (pháp danh Pháp Ân), thủ nhang Trung Linh Điện (Phú Thọ) - đã ngoài 80 tuổi, với hơn nửa đời người gắn bó với tín ngưỡng thờ Mẫu, cho rằng điều đáng lo không phải là sự thay đổi, mà là sự lệch hướng.

Ông chia sẻ, trước kia mâm lễ hầu Thánh rất giản dị, chủ yếu là những vật phẩm quen thuộc trong đời sống người nông dân, điều quan trọng nhất vẫn là cái tâm khi dâng lễ. Ngày nay, đời sống khá hơn, mâm lễ cũng đầy đặn, cầu kỳ và tốn kém hơn, mỗi nơi mỗi cách. Tuy vậy, theo ông, việc sắm lễ vẫn nên giữ sự tiết kiệm, chừng mực.

Ông cho rằng, có không ít trường hợp thấy người đi lễ có điều kiện thì bày vẽ thêm, tổ chức lễ lạt rình rang. Nhưng việc hầu Thánh vốn đã tốn kém, không phải ai cũng có khả năng theo được. Vì vậy, người làm thầy cần biết chia sẻ, hỗ trợ đệ tử, nhất là những người còn khó khăn, không nên khuyến khích hay tạo áp lực phải làm lễ lớn, tốn kém.
Trong cách nói chậm rãi của ông, có thể thấy rõ một quan niệm nhất quán: tín ngưỡng không phải là nơi để đo đếm bằng vật chất.
Theo ông, tín ngưỡng thờ Mẫu vốn bắt nguồn từ nền văn hoá nông nghiệp - nơi con người sống dựa vào tự nhiên, nên lễ vật dâng thánh cũng mang tính biểu trưng, giản dị mà đủ đầy. Một mâm lễ với hoa quả theo mùa, trầu cau, xôi chè… không chỉ là vật phẩm, mà còn là sự gắn bó với nhịp sống tự nhiên và cộng đồng. Điều được dâng lên không phải ở giá trị của lễ vật, mà ở cách con người đặt tâm mình vào đó.

Tuy vậy, thực tế hiện nay cho thấy không ít người, đặc biệt là những người mới tìm hiểu tín ngưỡng, dễ có suy nghĩ rằng phải chuẩn bị lễ lớn, chi phí cao thì mới “được chứng”, mới “linh”. Khi niềm tin bị gắn với mức độ chi tiêu, tín ngưỡng rất dễ bị hiểu sai, từ chỗ là chỗ dựa tinh thần, trở thành một thứ áp lực vô hình.

Ở góc độ này, vai trò của người làm thầy càng trở nên quan trọng. Theo đồng thầy Nguyễn Cao Đán, làm thầy không chỉ là người thực hành nghi lễ, mà trước hết là người giữ nếp, giữ cho tín ngưỡng không trượt khỏi quỹ đạo của nó. Việc hướng dẫn để người theo tín ngưỡng hiểu đúng, làm đúng, biết dừng ở chừng mực cần thiết, vì thế không chỉ là trách nhiệm, mà còn là đạo.