Mạch nguồn tín ngưỡng giữa đời sống đương đại
Từ sáng sớm, khi hơi nước từ sông Hồng còn bảng lảng trên những vòm cây, người dân và du khách đã lần lượt tìm về đền. Người mang theo hoa, người mang theo quả, người thành kính dâng nén tâm hương, người lặng lẽ đứng bên hiên đền chờ giờ hành lễ. Trong dòng người ấy có các thủ nhang, thanh đồng, đồng đền, đồng điện, thiện nam, tín nữ và cả những du khách lần đầu biết đến đền Rừng.
Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, thủ nhang bản đền, cùng Tiểu ban Quản lý di tích thành kính dâng hương lên chư vị Phật, Thánh và Hội đồng các Quan; tuyên sớ điệp, nguyện cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhân khang vật thịnh, nhà nhà ấm êm.
Trong làn khói hương lan nhẹ, tiếng chuông, tiếng mõ và lời khấn hòa vào nhau, khiến nhịp sống ngoài kia dường như chậm lại. Người đi lễ ai ai cũng giữ cho mình sự thành kính, nghiêm trang, lặng lẽ hướng tâm về cửa Thánh.
Gieo một duyên lành bên dòng sông Hồng
Sau nghi thức dâng hương, lễ phóng sinh chim và cá được thực hiện tại bến đền Rừng, bên dòng sông Hồng. Những cánh chim rời khỏi lồng, chao nhanh trên nền trời mùa hạ. Những chú cá được nhẹ nhàng thả xuống dòng sông, thoáng vùng mình nhìn lại như thầm cảm tạ, rồi khuất sau những lớp sóng nhỏ. Khoảnh khắc ấy diễn ra không dài nhưng để lại sự lắng đọng trong lòng người chứng kiến.
Theo quan niệm dân gian, phóng sinh là hành động gieo duyên lành, thể hiện lòng từ tâm và sự trân quý đối với muôn loài. Ở một tầng ý nghĩa khác, nghi thức cũng nhắc con người về mối liên hệ với tự nhiên, về cách sống bao dung và hài hòa hơn với môi trường xung quanh.
Đứng bên bến sông, giữa tiếng nước vỗ về và lời khấn nguyện, có thể cảm nhận rằng tín ngưỡng không chỉ được gửi gắm qua những lời cầu xin. Tín ngưỡng còn hiện diện trong cách con người thực hành lòng thiện, biết nâng niu một sự sống và biết tự nhắc mình hướng đến những điều lành.
Tiếng hát văn trong cơn mưa mùa hạ
Khoảng cuối giờ Thìn, nghệ nhân Hoàng Xuân Mai an tọa trước sập Công đồng, nhất tâm loan giá phụng hành, cung nghinh khánh tiệc Quan Lớn Tuần Tranh.
Đúng lúc ấy, một cơn mưa rào bất chợt trút xuống. Cái oi nồng của ngày hè được xoa dịu. Bên trong, tiếng đàn nguyệt, tiếng phách và giọng hát văn vẫn đều đặn cất lên, lúc khoan thai, lúc dồn dập, khi trầm lắng, khi rộn ràng. Tiếng mưa không làm gián đoạn nghi lễ. Trái lại, âm thanh của đất trời như hòa thêm vào không gian diễn xướng, khiến buổi hầu mang một vẻ trầm mặc và linh thiêng đặc biệt.
Trong từng giá hầu, nghệ nhân Hoàng Xuân Mai thể hiện sự chỉn chu từ phục sức, động tác đến phép thức. Mỗi lần thay khăn áo, mỗi động tác dâng hương, khai quang, múa kiếm hay ban lộc đều được thực hiện trong sự phối hợp nhịp nhàng với cung văn.
Hầu đồng, trong cảm nhận của người dự lễ, không đơn thuần là một chuỗi nghi thức tâm linh. Đó còn là không gian hội tụ của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian: âm nhạc, văn chương, trang phục, vũ đạo và nghệ thuật trình diễn. Sự hòa quyện ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng, vừa trang nghiêm, vừa sống động, giúp những câu chuyện và hình tượng trong hệ thống tín ngưỡng được tái hiện bằng màu sắc, thanh âm và cảm xúc.
Người xem không chỉ nhìn thấy vẻ lộng lẫy của khăn áo hay nghe những câu hát ca ngợi công đức các bậc Tiên Thánh. Qua từng giá hầu, họ còn nhận ra những lớp trầm tích văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ, nơi lòng biết ơn tiền nhân, đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng về một cuộc sống bình an cùng hiện diện.
Người trẻ tìm về cửa đền
Điều dễ nhận thấy trong buổi lễ là sự hiện diện của khá đông người trẻ. Có người đi cùng gia đình, có người đến theo nhóm bạn. Nhiều người biết đến nghệ nhân Hoàng Xuân Mai và đền Rừng qua TikTok cùng các nền tảng mạng xã hội, rồi từ những đoạn phim ngắn đã tìm về tận nơi để dự lễ, nghe hát văn và cảm nhận không gian tín ngưỡng một cách trực tiếp.
Một du khách trẻ chia sẻ: "Đây là lần thứ hai em được đến đền Rừng và là lần đầu em trực tiếp dự một buổi hầu Thánh của thủ nhang. Không gian nghi lễ trang nghiêm, lời văn và tiếng nhạc tạo cho em cảm giác rất đặc biệt. Khuôn viên đền ngày càng khang trang, sạch đẹp và thoáng đãng hơn nhưng vẫn giữ được vẻ cổ kính, gần gũi của một nơi thờ tự. Khi đến đây, em cảm nhận rõ hơn giá trị văn hóa phía sau những hình ảnh từng xem trên mạng xã hội."
Từ màn hình điện thoại đến sân đền là một khoảng cách không quá xa về địa lý, nhưng lại là hành trình chuyển đổi trong nhận thức. Những hình ảnh rực rỡ trên mạng xã hội có thể tạo nên sự tò mò, song chỉ khi trực tiếp có mặt trong không gian nghi lễ, người xem mới cảm nhận đầy đủ hơn sự trang nghiêm, nền nếp và chiều sâu văn hóa của thực hành tín ngưỡng.
Sự quan tâm của người trẻ cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn đang tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Di sản không chỉ được lưu giữ trong ký ức của những người cao tuổi hay trong khuôn viên đình, đền, phủ mà còn đang tìm được con đường mới để đến gần công chúng.
Mạng xã hội, khi được sử dụng với sự hiểu biết và thái độ tôn trọng, có thể trở thành một nhịp cầu hữu ích. Qua đó, nhiều người trẻ có cơ hội tiếp cận hát văn, trang phục nghi lễ, hệ thống thần điện và những phong tục gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng.
Tuy nhiên, sự lan tỏa ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng ý thức gìn giữ nền nếp, tôn trọng không gian thiêng và tránh những cách diễn giải giật gân, sai lệch. Bởi phía sau vẻ rực rỡ của một giá hầu không phải là sự phô diễn đơn thuần mà là cả một hệ thống lễ nghi, phép tắc và những giá trị tinh thần được cộng đồng trân trọng trao truyền.
Đức tin không thay thế sự cố gắng
Trong buổi lễ, những lời ban truyền của nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, thủ nhang bản đền, chủ yếu hướng đến các ước nguyện gần gũi trong cuộc sống: cầu sức khỏe, bình an, gia đạo thuận hòa, công việc hanh thông, học hành tiến bộ, làm ăn thuận lợi.
Tôi gọi đó là ban truyền, nhắn gửi chứ không phải phán truyền, bởi đó không phải là những lời gieo sợ hãi hay khiến con người trở nên phụ thuộc vào điều huyền bí. Những lời nhắn gửi tại cửa đền hướng người nghe đến sự vững tâm, lòng thiện và niềm tin vào khả năng vượt qua khó khăn của chính mình.
Một lời nhắn gửi trong buổi hầu để lại nhiều ấn tượng với du khách: "Khi gặp khó khăn, mỗi người cần giữ cho mình sự vững tâm, vững lòng, không vì nghịch cảnh mà nản chí, bi quan. Về với đền Rừng, chỉ cần một nén hương, một nhành hoa tươi, một chai nước và tấm lòng thành kính thì Chúa Bà cũng chứng. Cửa đền là nơi để con người gửi gắm tâm nguyện, tìm lại sự an yên, từ đó có thêm niềm tin và nghị lực để từng bước vượt qua khó khăn."
Lời nhắn giản dị ấy cho thấy một cách nhìn nhân văn về đời sống tín ngưỡng. Đức tin không thể thay con người giải quyết mọi khó khăn, càng không thay thế cho lao động và sự cố gắng. Nhưng trong những lúc mỏi mệt, đức tin có thể trở thành điểm tựa tinh thần, giúp mỗi người bình tâm hơn, không buông bỏ hy vọng và có thêm nghị lực để bước tiếp.
Giữa đời sống hiện đại đầy biến động, khi con người thường xuyên phải đối diện với áp lực công việc, gia đình và những bất an khó gọi thành tên, nhu cầu tìm về một không gian tĩnh tại là điều dễ hiểu. Một nén hương, một khoảnh khắc lắng lòng hay một buổi ngồi nghe hát văn đôi khi cũng đủ giúp người ta tạm rời khỏi nhịp sống gấp gáp, nhìn lại mình và trân trọng hơn những điều đang có.
Giữ một mạch nguồn văn hóa
Cuối buổi lễ, mưa tạnh hẳn. Khách thập phương lần lượt thụ lộc, chào nhau rồi rời đền. Một số người vẫn nán lại dưới mái hiên, lặng nhìn dòng sông Hồng trôi phía trước. Trong chính điện, hương vẫn còn cháy, tiếng nhạc đã lắng nhưng dư âm của nghi lễ dường như vẫn lưu lại trong không gian.
Khánh tiệc Quan Lớn Tuần Tranh tại đền Rừng không chỉ là một sinh hoạt tâm linh của những người có niềm tin. Đây còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, chia sẻ và cùng nhau gìn giữ một mạch nguồn văn hóa dân gian.
Sức sống của tín ngưỡng không chỉ nằm ở sự đông đúc của người dự lễ hay vẻ rực rỡ của khăn áo. Sức sống ấy nằm trong khả năng nuôi dưỡng lòng biết ơn, khơi dậy ý thức hướng thiện và nhắc nhở con người về trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và cội nguồn.
Giữa nhịp sống đương đại, những nghi lễ được thực hành bằng lòng thành, sự hiểu biết và tinh thần tiết chế vẫn có thể trở thành một điểm tựa tinh thần. Ở đó, con người tìm thấy sự an yên, còn văn hóa truyền thống tìm thấy con đường để tiếp tục hiện diện, được trao truyền và sống cùng thời đại.
