Mạng xã hội và hầu đồng
Những năm gần đây, hình ảnh về nghi lễ hầu Thánh xuất hiện ngày càng nhiều trên TikTok, Facebook và các nền tảng số. Qua màn hình điện thoại, người xem dễ dàng bắt gặp những giá hầu rực rỡ khăn áo, tiếng chầu văn và không gian đền phủ.
Sự lan tỏa ấy giúp nhiều người, nhất là giới trẻ, tiếp cận một thực hành văn hóa trước đây họ ít có điều kiện trực tiếp chứng kiến. Nhưng khi nghi lễ được chia sẻ dưới dạng video ngắn, câu chuyện không chỉ dừng ở lượt xem hay hình ảnh đẹp mắt, mà còn là cách giúp công chúng hiểu giá trị phía sau mỗi giá hầu.
Bên cạnh những video góp phần giới thiệu vẻ đẹp của nghi lễ, không gian mạng cũng có nội dung bị cắt ghép, tách khỏi bối cảnh hoặc nhấn mạnh yếu tố trình diễn để thu hút chú ý. Cách thể hiện thiếu chuẩn xác có thể khiến người chưa từng tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu hình thành nhận thức chưa đầy đủ về nghi lễ và di sản.
Đây cũng là điều Nguyễn Thanh Châu Anh, thanh đồng sinh năm 1997, quê Hòa Bình, trăn trở sau hơn một thập niên gắn bó với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Theo Châu Anh, môi trường số mở ra cơ hội để công chúng biết đến nghi lễ hầu đồng, nghệ thuật chầu văn và văn hóa đền phủ. Nhưng nếu chỉ xem video ngắn mà thiếu thông tin về bối cảnh, tích truyện và ý nghĩa từng giá hầu, người xem khó có cái nhìn đầy đủ.
Cô cho rằng người đăng cần ý thức mình không chỉ chia sẻ một khoảnh khắc nghi lễ, mà còn góp phần đưa những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu đến cộng đồng. Vì vậy, hình ảnh cần được lựa chọn và giới thiệu trong đúng bối cảnh, tránh biến nghi lễ thành nội dung thuần túy để gây chú ý.
Hành trình đến với cửa Mẫu
Cơ duyên đưa Nguyễn Thanh Châu Anh đến với tín ngưỡng thờ Mẫu bắt đầu từ những lần theo người thân đến đền phủ khi còn nhỏ. Không gian thờ tự, tiếng chầu văn và sự trang nghiêm của các nghi lễ khơi gợi trong cô niềm yêu thích, thôi thúc tìm hiểu sâu hơn về di sản văn hóa dân gian được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Càng tìm hiểu, Châu Anh càng nhận ra phía sau mỗi giá hầu không chỉ là khăn áo hay trình tự nghi lễ, mà còn là hệ thống giá trị gắn với lịch sử, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật chầu văn và những quy tắc được trao truyền trong cộng đồng.
Khi quyết định trình đồng mở phủ, Châu Anh nhận được sự ủng hộ của gia đình và dành thời gian học hỏi từ các đồng thầy, đồng anh, đồng chị ở nhiều bản hội. Theo cô, mỗi bản hội có cách trao truyền riêng; người trẻ cần lắng nghe, tiếp thu có chọn lọc, thay vì chỉ học theo những biểu hiện dễ thấy.
Quá trình ấy giúp Châu Anh nhận ra vai trò của người đồng thầy trong việc định hướng thanh đồng thực hành đúng nghi lễ, giữ gìn tâm đức và những chuẩn mực trong sinh hoạt tín ngưỡng.
Với cô, học đạo không chỉ là học cách thực hành các giá hầu mà còn là rèn luyện cách ứng xử, giữ phép tắc và ý thức trách nhiệm với gia đình, bản hội, cộng đồng. Càng tìm hiểu, cô càng thấy tín ngưỡng thờ Mẫu đòi hỏi người thực hành phải không ngừng học hỏi, tu dưỡng và gìn giữ.
Hành trình của Châu Anh cũng phản ánh cách nhiều thanh đồng trẻ tiếp cận tín ngưỡng hiện nay: không chỉ học nghi lễ mà còn tìm hiểu nền tảng văn hóa, lịch sử và chuẩn mực thực hành. Khi mạng xã hội tác động mạnh đến việc lan tỏa hình ảnh, tri thức và trải nghiệm thực tế càng cần thiết để người thực hành ứng xử phù hợp.
Giữ chiều sâu của tín ngưỡng trước sức hút của hình thức
Mạng xã hội tạo thêm cơ hội để nghi lễ hầu Thánh được biết đến rộng rãi. Tuy nhiên, không gian số cũng dễ tạo tâm lý so sánh về trang phục, lễ vật, quy mô vấn hầu, thậm chí khuyến khích xu hướng chạy theo hình ảnh bắt mắt để thu hút lượt xem.
Theo Châu Anh, điều quan trọng trong thực hành tín ngưỡng không nằm ở sự cầu kỳ hay quy mô, mà ở lòng thành và sự phù hợp với điều kiện của mỗi người. Việc thực hành vì thế không nên trở thành áp lực về hình thức hoặc chi phí chỉ vì những hình ảnh được lan truyền trên mạng.
Ở góc độ nghiên cứu, Thạc sĩ Nguyễn Đạt Tân, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực hành Văn hóa Tín ngưỡng Dân gian, cho rằng người xem trên mạng thường bị thu hút bởi hình ảnh, âm nhạc và động tác. Trong khi đó, lời văn, tích truyện và ý nghĩa từng giá hầu khó được truyền tải đầy đủ qua video ngắn.
Theo ông, mỗi bài chầu văn chứa đựng những câu chuyện, địa danh, nhân vật và lớp trầm tích văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ chọn những khoảnh khắc đẹp để đăng mà thiếu thông tin về bối cảnh, người xem dễ tiếp cận phần hình thức nhiều hơn nội dung văn hóa.
Người đăng không nhất thiết phải giải thích dài dòng. Một dòng chú thích chính xác về tên giá hầu, nhân vật được phụng thờ hoặc nội dung chính của bài chầu văn cũng có thể giúp người xem hiểu mình đang theo dõi điều gì.
Một số nhà nghiên cứu khác cho rằng, nếu được giới thiệu đúng cách, mạng xã hội có thể trở thành cầu nối để công chúng, đặc biệt là người trẻ, tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật chầu văn và tín ngưỡng thờ Mẫu.
Ngược lại, nội dung bị cắt ghép, đặt ngoài bối cảnh hoặc khai thác quá mức yếu tố biểu diễn có thể tạo cách hiểu sai lệch. Vì vậy, chiều sâu văn hóa cần được đặt song hành với sức hấp dẫn của hình ảnh.
Chia sẻ có trách nhiệm
Bên cạnh việc hiểu đúng ý nghĩa nghi lễ, cách ghi hình và chia sẻ trên mạng xã hội cũng đặt ra yêu cầu về trách nhiệm của người thực hành tín ngưỡng.
Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, Ủy viên Ban Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn Văn hóa Thờ Mẫu và Hát văn Hà Nội, thủ nhang Đền Rừng (Hà Nội), cho rằng mạng xã hội không làm thay đổi bản chất tín ngưỡng; điều quan trọng là cách sử dụng. Không phải mọi khoảnh khắc trong một vấn hầu đều phù hợp để ghi hình và đăng tải. Việc chia sẻ cần tôn trọng không gian thờ tự, người tham dự và tính trang nghiêm.
Theo nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, việc tách một vài khoảnh khắc khỏi bối cảnh hoặc khai thác những biểu hiện cá biệt để thu hút chú ý không chỉ khiến công chúng hiểu chưa đầy đủ về nghi lễ, mà còn có thể tạo góc nhìn phiến diện về tín ngưỡng thờ Mẫu.
Từ góc nhìn người thực hành, Châu Anh cho rằng trước khi đăng tải, mỗi người cần cân nhắc nội dung có phù hợp để công khai, phản ánh đúng bối cảnh và có thể gây hiểu lầm hay không. Chỉ khi được sử dụng có trách nhiệm, mạng xã hội mới góp phần lan tỏa giá trị tích cực của tín ngưỡng.
Không gian số sẽ tiếp tục mở ra cơ hội để công chúng, nhất là người trẻ, tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu. Song những hình ảnh phản cảm hoặc cách thể hiện lệch lạc vẫn có thể xuất hiện. Điều quan trọng không phải né tránh môi trường số, mà là ứng xử bằng sự hiểu biết, trách nhiệm và tôn trọng di sản.
Khi mỗi hình ảnh được ghi lại trong đúng bối cảnh, giới thiệu bằng thông tin chính xác và tiếp nhận với thái độ khách quan, mạng xã hội có thể trở thành cầu nối, góp phần lan tỏa đúng những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống đương đại.
