Nơi lời Mo vang lên
Mo Mường gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Mường, tập trung ở những vùng có cộng đồng Mường sinh sống lâu đời như Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình, Hà Nội và một số địa phương khác. Trong không gian bản Mường, Mo thường xuất hiện ở các nghi lễ quan trọng của đời người và cộng đồng, đặc biệt là tang lễ, lễ cầu sức khỏe, lễ mừng nhà mới, các nghi lễ liên quan đến gia đình, dòng họ và tín ngưỡng tổ tiên.
Ở mỗi vùng, cách thực hành Mo có thể mang những sắc thái riêng, nhưng điểm chung là luôn gắn với thầy Mo, lời Mo và môi trường văn hóa Mường truyền thống. Trong đời sống xưa, khi lời Mo cất lên, đó không chỉ là âm thanh của nghi lễ, mà còn là tiếng nói của cộng đồng, của ký ức bản mường và đạo lý truyền đời.
Nhân vật trung tâm trong thực hành Mo Mường là thầy Mo. Họ không chỉ là người thực hiện nghi lễ, mà còn là người nắm giữ hệ thống lời Mo, am hiểu phong tục, luật tục, trật tự nghi lễ và các giá trị văn hóa dân gian. Để trở thành một thầy Mo thực thụ, người thực hành phải trải qua quá trình học hỏi lâu dài, ghi nhớ nhiều bài Mo, đồng thời hiểu sâu bối cảnh văn hóa của từng nghi lễ. Vì vậy, thầy Mo được xem như những “kho tư liệu sống” của cộng đồng Mường.
Kho ký ức của người Mường
Mo Mường không nên được nhìn nhận đơn thuần như một nghi thức tâm linh. Ẩn sau mỗi bài Mo là cả một kho tri thức dân gian phong phú, chứa đựng văn học truyền miệng, âm nhạc, diễn xướng, phong tục, tập quán và thế giới quan của người Mường. Qua lời Mo, người nghe có thể hình dung về quá trình hình thành đất trời, nguồn gốc cộng đồng, đạo lý làm người và mối quan hệ bền chặt giữa con người với gia đình, bản mường, thiên nhiên.
Điểm đặc biệt của Mo Mường nằm ở lời Mo. Ngay từ những câu mở đầu về thuở đất trời còn hỗn mang, lời Mo đã gợi ra một thế giới nguyên sơ, khi vạn vật chưa thành hình:
“Cuông đất khi xưa còn bạc lạc
Cuông nước xưa kia còn bời lời”
Ở một dị bản khác, lời Mo kể:
“Dưới đất chưa có đất Trên trời chưa có trời”
Chỉ bằng vài câu ngắn, lời Mo đã mở ra hình dung về buổi ban đầu của vũ trụ, khi đất nước, núi sông, cỏ cây và con người còn chưa định dạng. Đó không chỉ là câu chuyện khai thiên lập địa, mà còn cho thấy trí tưởng tượng phong phú và cách tư duy giàu hình tượng của người Mường xưa.
Trong kho tàng Mo Mường, “Đẻ đất, đẻ nước” là một trong những thiên Mo tiêu biểu, kể về sự hình thành trời đất, muôn loài và cộng đồng người Mường. Tác phẩm mang màu sắc huyền thoại, nhưng đồng thời phản ánh tư duy dân gian về tự nhiên, xã hội và lịch sử. Qua đó, người Mường gửi gắm khát vọng lý giải thế giới, đồng thời khẳng định mối quan hệ hài hòa giữa con người với đất trời, bản mường và tổ tiên.
Mo Mường cũng cho thấy đạo lý nhân văn sâu sắc của người Mường. Đó là tinh thần nhớ về cội nguồn, kính trọng tổ tiên, coi trọng gia đình, cộng đồng và sự hài hòa với thiên nhiên. Trong không gian Mo, con người không tồn tại riêng lẻ mà luôn gắn bó với dòng họ, bản mường, núi rừng, sông suối và những giá trị được truyền lại từ đời trước.
Giữ tiếng vọng bản Mường
Trước sự thay đổi mạnh mẽ của đời sống hiện đại, Mo Mường đang đứng trước nhiều thách thức. Số lượng nghệ nhân am hiểu đầy đủ lời Mo không còn nhiều; môi trường thực hành truyền thống cũng dần thu hẹp. Bên cạnh đó, quá trình truyền dạy Mo Mường vốn chủ yếu dựa vào trí nhớ và thực hành trực tiếp, nên nếu không có sự quan tâm bảo tồn kịp thời, nhiều lớp nghĩa văn hóa có thể bị mai một.
Tuy nhiên, chính trong bối cảnh ấy, giá trị của Mo Mường càng cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Bảo tồn Mo Mường không chỉ là bảo tồn một nghi lễ, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa của một cộng đồng. Việc sưu tầm, ghi chép, nghiên cứu, truyền dạy và tôn vinh các nghệ nhân Mo là những việc làm cần thiết để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Mo Mường là tiếng vọng từ cội nguồn, là nơi người Mường gửi gắm lịch sử, tâm thức và bản sắc của mình. Khi lời Mo còn được cất lên, không chỉ một nghi lễ được tiếp nối, mà cả một không gian văn hóa lâu đời vẫn đang được gìn giữ, trao truyền và làm giàu thêm cho bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam.
