Di sản không chỉ nằm trong những nghi lễ
Trong đời sống văn hóa người Việt, tín ngưỡng thờ Mẫu không đơn thuần là hoạt động thờ phụng tại các đền, phủ. Qua quá trình hình thành và phát triển, tín ngưỡng này đã tạo dựng một hệ thống biểu tượng, nghi lễ, âm nhạc và những quy tắc ứng xử gắn bó mật thiết với đời sống gia đình, cộng đồng.
Hình tượng người mẹ, từ vai trò sinh thành, nuôi dưỡng trong gia đình đến sự hiện diện của các vị Thánh Mẫu trong đời sống tâm linh, phản ánh một cách ứng xử giàu tính nhân văn của người Việt đối với con người và thế giới tự nhiên. Trong môi trường cư dân nông nghiệp, quan niệm về trời, đất, sông nước và núi rừng cũng góp phần hình thành hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Tam phủ gồm Thiên phủ, Địa phủ và Thoải phủ; Tứ phủ có thêm Nhạc phủ. Đằng sau cách phân chia ấy không chỉ là cấu trúc thần điện mà còn là quan niệm về sự gắn bó giữa con người với môi trường sinh tồn.
Tiếp cận tín ngưỡng từ chiều sâu lịch sử và văn hóa, cuốn sách của tác giả Nguyễn Đạt Tân không chỉ tập trung vào hệ thống thần linh hay các hình thức nghi lễ, mà còn mở rộng vấn đề sang những giá trị được hình thành và duy trì trong đời sống cộng đồng. Đây là cách nhìn giúp nhận diện tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ qua những biểu hiện bên ngoài mà còn từ nền tảng văn hóa đã bồi đắp nên di sản.
Những người giữ gìn nền nếp tín ngưỡng
Một trong những nội dung đáng chú ý của cuốn sách là sự quan tâm đến vai trò của những người trực tiếp tham gia đời sống tín ngưỡng. Đồng thầy, thanh đồng, cung văn, thủ nhang và cộng đồng thực hành đều có những vị trí, công việc riêng trong quá trình duy trì các sinh hoạt tại đền, phủ.
Nếu đồng thầy hướng dẫn và truyền lại kinh nghiệm hành lễ, thanh đồng trực tiếp thực hành các nghi lễ thì cung văn đảm nhiệm việc lưu giữ lời ca, làn điệu và nhịp phách. Trong khi đó, thủ nhang chăm lo hương khói, đồ thờ, duy trì sự trang nghiêm và nền nếp sinh hoạt tại không gian thờ tự.
Những công việc ấy đôi khi ít được chú ý hơn các nghi lễ lớn, nhưng lại có ý nghĩa đối với sự tồn tại thường xuyên của một không gian tín ngưỡng. Một ngôi đền không chỉ đông người vào dịp lễ hội mà còn cần được chăm nom, gìn giữ trong những ngày bình thường. Những quy ước ứng xử, cách tổ chức sinh hoạt và kinh nghiệm của người đi trước cũng được duy trì từ chính những hoạt động tưởng như giản dị ấy.
Đáng chú ý, cuốn sách không đồng nhất vai trò của thủ nhang với việc thực hành hầu đồng. Không phải thủ nhang nào cũng trực tiếp thực hành nghi lễ này; nhiều người chủ yếu đảm nhiệm việc chăm lo, quản lý không gian tín ngưỡng. Cách phân biệt đó góp phần làm rõ hơn tính đa dạng trong vai trò của những người tham gia thực hành thờ Mẫu.
Với cung văn, việc lưu giữ và truyền dạy hát văn cũng mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một loại hình âm nhạc phục vụ nghi lễ. Qua từng bản văn chầu, những câu chuyện về thần điện, nhân vật lịch sử, truyền thuyết và địa danh được lưu giữ trong ký ức cộng đồng. Vì vậy, bảo tồn hát văn cũng là bảo tồn một phần tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn cần đi cùng hiểu biết và trách nhiệm
Tín ngưỡng thờ Mẫu đang vận động trong bối cảnh xã hội có nhiều thay đổi. Sự phát triển của du lịch, truyền thông và các hoạt động kinh tế tạo thêm cơ hội để di sản được giới thiệu rộng rãi, thu hút sự quan tâm của công chúng. Tuy nhiên, những điều kiện ấy cũng đặt ra không ít vấn đề, trong đó có nguy cơ thương mại hóa, phô trương hình thức và lợi dụng niềm tin để trục lợi.
Theo hướng tiếp cận của tác giả Nguyễn Đạt Tân, cần có sự phân biệt giữa những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ với các biểu hiện làm sai lệch ý nghĩa của tín ngưỡng. Tôn trọng niềm tin không có nghĩa là chấp nhận mọi hình thức thực hành; đồng thời, những hiện tượng tiêu cực cũng không thể được xem là đại diện cho toàn bộ đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu.
Đây là vấn đề cần được nhìn nhận thấu đáo trong công tác bảo tồn. Bởi nếu chỉ chú trọng khôi phục nghi lễ, tổ chức lễ hội hay quảng bá hình ảnh di tích mà thiếu sự quan tâm đến tri thức, nền nếp và cách ứng xử của cộng đồng thì việc gìn giữ di sản khó có thể đạt được chiều sâu bền vững.
Trách nhiệm ấy không chỉ thuộc về cơ quan quản lý hay giới nghiên cứu. Những người gắn bó với đền, phủ, trực tiếp thực hành và duy trì các sinh hoạt tín ngưỡng cũng giữ vai trò quan trọng. Sự hiểu biết về lịch sử, ý nghĩa nghi lễ, thái độ tôn trọng các quy ước cộng đồng và ý thức truyền dạy cho thế hệ sau là những yếu tố góp phần bảo đảm di sản được tiếp nối đúng với những giá trị văn hóa vốn có.
Từ quá trình hình thành hệ thống thờ Mẫu đến những biến đổi trong đời sống đương đại, cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong đời sống văn hóa người Việt” gợi mở một cách nhìn rộng hơn về bảo tồn di sản. Đó không chỉ là câu chuyện gìn giữ một hình thức sinh hoạt tâm linh, mà còn là bảo vệ những tri thức dân gian, những lề lối ứng xử và mối liên kết cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Bởi suy cho cùng, di sản chỉ thực sự có sức sống khi những giá trị của nó vẫn hiện diện trong đời sống và được chính cộng đồng ý thức gìn giữ, trao truyền.
