Câu chuyện được truyền lại qua năm tháng
Theo lời kể của nghệ nhân Phạm Thị Mão, Lý Mẫu Tiên là một người phụ nữ họ Lý, thuộc dân tộc Mường, được cho là xuất hiện vào thời Lý. Trong ký ức và niềm tin mà bà lưu giữ, Lý Mẫu Tiên mang dáng dấp của một nhân vật linh thiêng, được nhắc đến với quan niệm “người trời giáng thế”, từng giúp dân chống giặc, khai hoang, lập ấp và gây dựng cuộc sống.
Bởi vậy, hình ảnh Lý Mẫu Tiên trong câu chuyện của nghệ nhân Phạm Thị Mão không chỉ nhuốm màu huyền tích. Đằng sau những yếu tố linh thiêng còn là hình bóng của một người có công khai hoang, lập ấp, bảo vệ và che chở cho cư dân.
Việc một nhân vật được lưu truyền qua những câu chuyện vừa mang màu sắc huyền thoại, vừa gắn với công lao đối với cộng đồng vốn không xa lạ trong văn hóa dân gian. Qua nhiều thế hệ, những câu chuyện như thế thường gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, xóm làng yên ổn và sự gắn bó của con người với vùng đất mình sinh sống.
Hiện nay, những thông tin về nguồn gốc và công trạng của Lý Mẫu Tiên tại ngôi đền này chủ yếu được biết đến qua lời kể của nghệ nhân Phạm Thị Mão. Vì thế, việc tiếp tục sưu tầm, ghi chép và đối chiếu với các nguồn tư liệu lịch sử, dân gian và địa phương là cần thiết, qua đó giúp câu chuyện về nhân vật được thờ phụng có thêm những lớp nhận diện đầy đủ hơn.
Tuy vậy, trong đời sống tín ngưỡng dân gian, sức sống của một câu chuyện đôi khi không chỉ nằm trong những trang tư liệu, mà còn ở cách câu chuyện ấy được trao truyền qua lời kể, nghi lễ và sự hiện diện bền bỉ trong đời sống cộng đồng.
Duyên dựng đền từ một tâm nguyện
Nghệ nhân Phạm Thị Mão kể rằng, trước khi dựng đền, trong một giấc mộng, Lý Mẫu Tiên đã mách bảo và chỉ dẫn bà lập đền thờ trên mảnh đất này. Với bà, đó là một dấu mốc đặc biệt, mở đầu cho hành trình tín ngưỡng kéo dài nhiều năm sau đó.
Từ tâm nguyện ấy, năm 1987, bà bắt đầu khởi dựng nơi thờ Lý Mẫu Tiên. Thuở ban đầu, ngôi đền còn đơn sơ. Theo thời gian, nơi thờ tự dần được chăm chút, bồi đắp. Người đến dâng hương, người góp công chuẩn bị lễ nghi, người chăm nom ban thờ, cảnh quan. Những công việc bình dị ấy nối tiếp qua năm tháng, tạo nên nhịp sống riêng cho ngôi đền.
Nếu câu chuyện về Lý Mẫu Tiên gắn nhiều với trải nghiệm và ký ức của nghệ nhân Phạm Thị Mão, thì diện mạo nơi đây hôm nay còn mang dấu ấn của những người đã đồng hành cùng bà trong việc chăm nom và thực hành tín ngưỡng.
Từ một tâm nguyện ban đầu, khi có thêm những người cùng sẻ chia và vun đắp, nơi thờ tự dần trở thành một mạch nối giữa ký ức cá nhân với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Sự gắn bó với nơi thờ tự ấy cũng được nghệ nhân Phạm Thị Mão gửi vào những câu thơ mộc mạc:
“Ai đi lễ Mẫu Tuyên Quang
Qua cây 11 rẽ sang ngôi đền thờ
Ngôi đền thờ mang tên họ Lý
Dưới chân núi Thần, phong cảnh uy nghi.”
Những câu thơ vừa gợi lại con đường tìm về đền, vừa cho thấy tình cảm của người khởi dựng đối với vùng đất và nơi thờ tự đã gắn bó với bà suốt nhiều năm.
Những lớp tín ngưỡng cùng hiện diện
Bên cạnh việc thờ Lý Mẫu Tiên, tại đền còn có sự hiện diện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Tuy nhiên, Lý Mẫu Tiên không phải là một vị thánh thuộc hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Theo nghệ nhân Phạm Thị Mão, trong tâm thức của bà, Lý Mẫu Tiên từ lâu đã được tôn kính như một vị Mẫu. Bởi vậy, tại ngôi đền do mình khởi dựng, bà phụng thờ Lý Mẫu Tiên với sự thành kính dành cho một đấng Mẫu, đồng thời cùng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong cùng một không gian tâm linh.
Sự hiện diện song song ấy tạo nên một sắc thái riêng cho ngôi đền. Đây không đơn thuần là việc đặt Lý Mẫu Tiên vào hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, mà phản ánh cách cảm nhận và thực hành tín ngưỡng của chính người khởi dựng đền: từ câu chuyện, niềm tin và sự tôn kính dành cho Lý Mẫu Tiên, hình ảnh của bà dần mang ý nghĩa của một vị Mẫu trong đời sống tâm linh của nghệ nhân Phạm Thị Mão.
Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, sự giao thoa giữa các lớp thờ tự không phải là hiện tượng xa lạ. Một ngôi đền, phủ hay điện thờ nhiều khi không chỉ phản ánh dấu ấn của một thời điểm duy nhất. Qua thời gian, hệ thống ban thờ, nghi thức và cách thực hành có thể được bồi đắp, tiếp nhận thêm những yếu tố khác nhau, tạo nên diện mạo riêng của từng nơi thờ tự.
Tại đây, câu chuyện về Lý Mẫu Tiên vẫn là mạch nguồn gắn trực tiếp với quá trình nghệ nhân Phạm Thị Mão dựng đền. Trong khi đó, sự hiện diện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ cho thấy quá trình giao thoa và bồi đắp trong đời sống tâm linh qua nhiều năm. Chính những lớp tín ngưỡng cùng hiện diện đã góp phần tạo nên sắc thái riêng cho ngôi đền, nơi niềm tin cá nhân, ký ức và thực hành tín ngưỡng gặp nhau trong một không gian thờ tự.
Một chốn gìn giữ nếp tín ngưỡng
Sau gần bốn mươi năm, việc hương khói và thực hành nghi lễ tại đền vẫn được duy trì đều đặn. Theo nghệ nhân Phạm Thị Mão, gìn giữ một nơi thờ tự trong đời sống hôm nay không chỉ là duy trì nghi lễ, mà còn là giữ sự trang nghiêm, nền nếp và cách ứng xử phù hợp với những giá trị mà người thực hành tín ngưỡng trân trọng. Đó còn là việc bảo vệ cảnh quan, giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo đảm an ninh trật tự, tôn trọng thuần phong mỹ tục và tuân thủ các quy định của pháp luật.
Quan niệm ấy cho thấy một cách nhìn dung hòa giữa đời sống tín ngưỡng truyền thống với những yêu cầu của xã hội hiện đại. Tín ngưỡng, khi được thực hành đúng mực, không tách rời đời sống thường nhật mà còn được thể hiện qua cách con người ứng xử với nhau, với cộng đồng và với chính không gian tâm linh mà mình trân trọng.
Câu chuyện về Lý Mẫu Tiên vẫn còn nhiều chi tiết có thể tiếp tục được tìm hiểu, khảo cứu. Lịch sử hình thành ngôi đền, quá trình các lớp tín ngưỡng cùng hiện diện hay ký ức của những người đã gắn bó với nơi này cũng là những chất liệu cần được ghi chép đầy đủ hơn theo thời gian.
Song, bên cạnh những điều còn chờ được làm sáng rõ bằng tư liệu, gần bốn thập niên tồn tại của ngôi đền đã cho thấy một điều: từ tâm nguyện của một người, nơi đây dần được nhiều người cùng chăm nom, hương khói và vun đắp.
Vào những ngày sóc vọng, trong làn khói hương và nhịp lễ nghi quen thuộc, câu chuyện về Lý Mẫu Tiên vẫn được nhắc lại. Mỗi người tìm đến có thể mang theo một niềm tin, một tâm nguyện khác nhau, nhưng chính sự tiếp nối lặng lẽ ấy đã góp phần lưu giữ một nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng giữa đời sống đương đại.
