Cách đây ít năm tại hồ trong làng sau lăng Kinh Dương Vương có dựng tượng Quán Thế Âm Bồ Tát (Phật Bà Quan Âm) và vào dịp lễ hội Kinh Dương Vương lại tổ chức hát quan họ trên thuyền và có cả múa rối nước ở hồ này. Thuyền hát quan họ chạy quanh hồ, vòng quanh tượng Phật Bà Quan Âm. Hệ thống loa đài của hát quan họ và múa rối nước được mở hết mức để làm khuấy động cho lễ hội Kinh Dương Vương. Điều này khiến một số người dân băn khoăn về sự phù hợp với phong tục truyền thống. Tôi cũng đã có bài viết về việc nên di chuyển Tượng Phật Bà Quan Âm ra trước chùa như phong tục truyền thống của Phật giáo để trả lại không gian của hồ nước này làm nơi hát quan họ và múa rồi nước vào dịp lễ hội Kinh Dương Vương của làng. Còn nếu chưa di chuyển được thì chưa nên cho tổ chức hát quan họ và múa rồi nước ở nơi đây. Chắc cũng chẳng có ai quan tâm đến ý kiến này!
Hôm nay ngày thứ 2 của lễ hội Kinh Dương Vương năm 2026, dưới góc độ văn hóa và tín ngưỡng, xin được nêu vài suy nghĩ để cùng trao đổi.
1. Không gian thờ Phật trong truyền thống Việt Nam cần sự thanh tịnh
Trong Phật giáo, đặc biệt khi thờ Quán Thế Âm Bồ Tát, tinh thần chủ đạo là từ bi, tĩnh lặng và thanh tịnh. Vì vậy ở nhiều chùa Việt Nam, tượng Quan Âm thường được đặt ở vườn chùa, bên hồ sen hoặc hồ nước tĩnh, hoặc trong không gian yên tĩnh để người dân chiêm bái. Những nơi này thường tránh các hoạt động ồn ào như hát múa, biểu diễn, bởi theo quan niệm Phật giáo không gian thờ Phật là nơi để tịnh tâm, cầu an và thể hiện sự trang nghiêm.
Nếu khu vực quanh tượng Phật trở thành nơi tổ chức biểu diễn vui chơi thì dễ làm mất đi sự thanh tịnh vốn có của không gian tín ngưỡng.
2. Lễ hội làng Việt xưa luôn phân biệt rõ “phần lễ” và “phần hội”
Trong truyền thống lễ hội của các làng Bắc Bộ, người xưa luôn giữ nguyên tắc:
- Phần lễ: Tế thần, tế tổ; Nghi thức trang nghiêm tại đình, đền, miếu.
- Phần hội: Hát xướng, trò chơi dân gian diễn ra ở bãi đình, sân đình, bãi sông, hoặc khu vực riêng
Nguyên tắc này thể hiện sự tôn trọng đối với không gian linh thiêng. Nếu nơi có tượng thờ Phật lại trở thành nơi biểu diễn hội hè thì dễ làm lẫn lộn giữa không gian lễ và không gian hội, điều mà người xưa rất tránh.
3. Quan họ Kinh Bắc vốn là sinh hoạt văn hóa hội hè
Quan họ là di sản quý của vùng Kinh Bắc, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Đặc trưng của quan họ cổ là:
• Hát đối đáp giao duyên giữa liền anh và liền chị
• Không khí vui tươi, tình tứ, hội hè
• Thường diễn ra ở bến nước, sân đình hoặc thuyền trên sông
Quan họ vì vậy thuộc về phần hội của lễ hội, chứ không phải nghi lễ tôn giáo.
Trong truyền thống, quan họ hiếm khi được tổ chức ngay tại không gian thờ tự linh thiêng, đặc biệt là nơi thờ Phật.
4. Cần giữ sự hài hòa giữa tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa
Làng Á Lữ vừa có truyền thống thờ Kinh Dương Vương, yếu tố Phật giáo (chùa Đông Linh Bát Nhã từ lâu đời và gần đây có tượng Phật Bà Quan Âm do một doanh nhân cung tiến) và thuộc vùng đất Kinh Bắc có di sản văn hóa quan họ.
Đó là một sự phong phú đáng quý về văn hóa. Tuy nhiên, để giữ được nét đẹp văn hóa lâu dài, có lẽ nên sắp xếp lại không gian cho hợp lý:
• Khu vực tượng Phật Bà: Nên được giữ sự thanh tịnh, là nơi chiêm bái.
• Khu vực hát quan họ và múa rồi nước: Nên bố trí ở bãi hội bên sông cùng các trò chơi dân gian khác hoặc dưới sông Đuống ngay trước cửa Lăng Kinh Dương Vương.
• Nếu muốn tiếp tục sử dụng hồ hiện nay cho hát Quan họ và múa rối nước thì nên chuyển tượng Phật Bà Quan Âm về trước sân chùa.
Cách làm này vừa tôn trọng Phật giáo, vừa giữ được không khí hội hè của quan họ, đồng thời phù hợp với phong tục truyền thống của làng cổ Kinh Bắc.
5. Giữ gìn truyền thống là trách nhiệm của thế hệ hôm nay
Lễ hội làng Á Lữ không chỉ để vui mà còn là bản sắc văn hóa truyền từ đời này sang đời khác. Nếu mỗi thế hệ đều suy nghĩ cẩn trọng khi tổ chức các hoạt động văn hóa, thì những giá trị quý của vùng đất Kinh Bắc sẽ được giữ gìn lâu dài.
Việc trao đổi và góp ý về những vấn đề như trên cũng chính là tình cảm và trách nhiệm của người dân đối với quê hương và truyền thống của làng Á Lữ.
Hát Quan họ và múa rối nước Đồng Ngư là nét đẹp văn hóa của Kinh Bắc, nhưng không gian thờ Phật cần sự thanh tịnh. Vì vậy nếu tách biệt rõ nơi thờ tự và nơi sinh hoạt hội hè, thì vừa giữ được sự trang nghiêm của tín ngưỡng, vừa bảo tồn đúng tinh thần văn hóa truyền thống lâu đời của vùng quê Kinh Bắc.
