“Ý nghĩa ban đầu của việc phóng sinh là cứu một sinh vật đang đứng trước nguy cơ bị giết hại, giúp nó có cơ hội tiếp tục sinh tồn”, Đại đức Thích Giác Tiến, trụ trì chùa Linh Cao (Bắc Ninh), thành viên Ban Trị sự chùa Huyền Trang (TP.HCM), hiện công tác tại Ban Từ thiện Báo Giác Ngộ, chia sẻ khi nói về thực hành phóng sinh trong đời sống hiện nay.
Phóng sinh là một thực hành quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng ở nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Trong quan niệm phổ biến, việc thả sinh vật trở về môi trường tự nhiên được xem như một hành động thể hiện lòng từ bi, cứu giúp một sinh mạng đang đứng trước nguy cơ bị giết hại.
Trong truyền thống Phật giáo, thực hành này thường được lý giải từ tinh thần từ bi của Phật giáo Đại thừa, còn gọi là Bắc tông hay Bắc truyền, một trong hai nhánh lớn của Phật giáo hiện nay bên cạnh Nam tông. Theo quan niệm của Phật giáo Đại thừa, mọi chúng sinh đều có Phật tính và đều có khả năng giác ngộ. Vì vậy, việc tôn trọng sự sống của muôn loài cũng được xem như một cách nuôi dưỡng tâm thiện của con người.
Tục phóng sinh được cho là phát triển mạnh trong không gian văn hoá Phật giáo Trung Hoa, sau đó lan sang nhiều quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam. Theo thời gian, việc này vừa mang ý nghĩa của một nghi lễ tôn giáo, vừa trở thành một tập tục văn hoá gắn với giáo lý nhân quả, luân hồi và quan niệm dân gian về việc làm phúc, tích đức.
Tuy vậy, theo Đại đức Thích Giác Tiến, trong thực tế hiện nay, cách thực hành phóng sinh đôi khi cũng đặt ra những câu hỏi cần suy nghĩ. Ở một số nơi, sinh vật được mua sẵn từ chợ hoặc được đặt trước để phục vụ cho các nghi thức phóng sinh. Điều này vô tình tạo ra nhu cầu đánh bắt, gom giữ sinh vật.
Trong một vài dịp đi lễ, người ta thậm chí còn bàn nhau nên chọn những con cá đang mang trứng. Theo quan niệm của một số người, “thả một con mà cứu được nhiều mạng”, bởi khi cá được thả về tự nhiên, chúng có thể sinh sản thêm nhiều cá con, phúc đức vì thế cũng được cho là nhiều hơn.
Nhìn ở một góc độ khác, điều này lại gợi ra một nghịch lý. Để có những con cá như vậy, chúng phải bị đánh bắt, gom giữ và vận chuyển tới nơi phóng sinh. Trong quá trình ấy, không ít con đã yếu đi, thậm chí chết trước khi được thả.
“Nếu việc phóng sinh lại khiến người ta phải đánh bắt thêm sinh vật để phục vụ cho nghi thức ấy, thì có lẽ chúng ta cũng nên suy nghĩ lại cách thực hiện sao cho phù hợp với tinh thần ban đầu của việc phóng sinh”, Đại đức Thích Giác Tiến bộc bạch.
Theo Đại đức Thích Giác Tiến, việc phóng sinh nên được thực hiện giản lược và đúng tinh thần từ bi. Người thực hành cần lựa chọn những sinh vật còn khỏe mạnh, có khả năng thích nghi và tiếp tục sinh sống trong môi trường tự nhiên sau khi được thả.
Đối với những sinh vật đã bị thương nặng, khó có khả năng sống sót, Đại đức cho rằng người thực hành chỉ nên khởi tâm từ bi và thầm tác ý cho chúng quy y Tam Bảo.
Trong thực hành giản dị, nghi thức phóng sinh thường chỉ gồm vài bước ngắn gọn như đọc Tam quy, niệm hồng danh A Di Đà Phật và đôi lời khai thị trước khi thả sinh vật trở lại môi trường tự nhiên. Điều được nhấn mạnh không phải ở sự cầu kỳ của nghi lễ, mà là việc giúp sinh vật có cơ hội tiếp tục sinh tồn.
Từ góc nhìn rộng hơn, Đại đức Thích Giác Tiến cho rằng tinh thần phóng sinh trong giáo lý nhà Phật không chỉ dừng lại ở việc thả sinh vật về môi trường tự nhiên. “Đôi khi, việc chúng ta dang tay giúp đỡ những hoàn cảnh kém may mắn trong cuộc sống cũng có thể xem như một cách phóng sinh, giúp họ phần nào thoát khỏi khó khăn, khổ đau và tiếp thêm niềm tin để bước tiếp”, Đại đức chia sẻ.
Theo Đại đức, điều quan trọng nhất của phóng sinh không nằm ở số lượng sinh vật được thả, mà ở việc nuôi dưỡng lòng từ bi và sự trân trọng đối với mọi sự sống.
Từ góc nhìn ấy, phóng sinh không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn là một lời nhắc nhở về thái độ của con người đối với sự sống. Khi lòng từ bi được thực hành bằng sự hiểu biết và tỉnh thức, mỗi hành động thiện lành đều có thể trở thành một cách “phóng sinh” trong đời sống. Đó có thể là việc cứu giúp một sinh mạng nhỏ bé, nhưng cũng có thể là sự sẻ chia với những mảnh đời kém may mắn, giúp họ vượt qua khó khăn và tìm lại niềm tin.
Khi ấy, ý nghĩa của phóng sinh không còn nằm ở nghi thức hay số lượng sinh vật được thả, mà ở việc con người biết nuôi dưỡng lòng trắc ẩn và gìn giữ những giá trị nhân văn trong đời sống cộng đồng.
