Ban ngày, nghi lễ diễn ra trang nghiêm, đủ đầy theo đúng khuôn phép của tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhưng với tôi, cái “thần” của ngày hôm ấy không nằm trọn trong ánh sáng ban ngày, mà hiển lộ rõ nhất khi đêm xuống trong canh hầu tại bản Đền Phú Vị của đồng thầy Nguyễn Việt Hà, nơi tín ngưỡng được trả về đúng nhịp thở chậm rãi và sâu lắng.
Thủ nhang - không chỉ là một chức danh, mà là một nếp đạo
Lễ nhập tự ban ngày diễn ra theo lề lối cổ truyền: từ việc tu thiết lễ nghi, cáo yết chư vị tiên thánh, đến nghi thức trao thư mời thủ nhang của chính quyền dành cho đồng thầy Nguyễn Việt Hà, với sự chứng kiến cộng đồng sở tại, du khách thập phương. Tất cả không mang tính hình thức, mà thể hiện sự trân trọng đối với một không gian thiêng đã tồn tại cùng đời sống dân cư suốt nhiều thế hệ.
Trong văn hoá đền phủ, thủ nhang không đơn thuần là người trông coi hương khói. Đó là người giữ nếp: nếp lễ nghi, nếp đạo lý, nếp ứng xử giữa con người với cõi thiêng và giữa con người với nhau. Một thủ nhang đúng nghĩa phải biết lùi mình xuống sau đền điện, để cho đạo được đứng trước danh xưng; biết giữ sự bền bỉ trong những việc âm thầm, hơn là tìm kiếm sự hiện diện ồn ào. Bởi vậy, việc lựa chọn thủ nhang, xét cho cùng, là sự gửi gắm niềm tin của cộng đồng vào một người đủ đạo hạnh để “giữ lửa” lâu dài.
Ngôi đền cổ và chiều sâu ký ức cộng đồng
Đền Phú Vị là một ngôi đền cổ, hình thành trước năm 1924, từng được sắc phong dưới triều Khải Định và được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2002. Thánh chủ bản đền là Quan Lớn Đệ Tam - Quan Lớn Tam Phủ, con Vua Cha Bát Hải Long Vương, vị thánh được nhân dân tôn kính bởi sự linh ứng và che chở cho dân lành.
Kiến trúc chữ đinh gồm đại bái và hậu cung tuy không đồ sộ, không phô trương hình thức, song lại toát lên vẻ trầm tĩnh, trang nghiêm. Chính sự giản dị ấy khiến không gian đền trở nên lắng đọng, đủ để bước chân thiện hữu tự khắc chậm lại, giảm tiếng, và lắng nghe những thanh âm vô hình của thời gian, của cõi thiêng và của tín ngưỡng dân tộc.
Canh hầu đêm - nơi tín ngưỡng trở về bản thể
Khi nghi lễ ban ngày khép lại, màn đêm buông xuống cũng là lúc canh hầu bắt đầu. Không gian đền lúc này như được tách khỏi nhịp sống thường nhật. Ánh điện được tiết chế, nhường chỗ cho nến và đèn dầu. Khói trầm lan nhẹ, làm mềm đi mọi ranh giới giữa thực và thiêng. Tiếng trống chầu vang lên chừng mực, không thúc giục, không phô diễn, chỉ đủ để giữ nhịp cho lòng người an định.
Đồng thầy Nguyễn Việt Hà trang nghiêm trước sập công đồng, loan giá phụng hầu, cung nghinh chúc thánh. Mỗi giá hầu hiện ra không chỉ là một nghi thức, mà như một lớp trầm tích văn hoá được khơi mở. Lời văn chầu vang lên chậm rãi, mạch lạc, kể lại những tích xưa, những đức hạnh mà nhân dân gửi gắm nơi các bậc tiên thánh: trung - hiếu - lễ - nghĩa - trí - tín.
Khách dự hầu, từ người dân bản địa, những thiện nam tín nữ cho đến khách thập phương, đều hiện diện trong sự tĩnh lặng thành kính. Không ai vội vã cầu xin, cũng chẳng ai tranh phần lộc thánh ban. Trong khoảnh khắc linh thiêng ấy, điều người ta tìm đến dường như không chỉ là sự linh ứng, mà còn là cảm giác được nương tựa tinh thần, được nhắc nhớ về lòng thiện, về những khuôn phép đạo lý đã lặng lẽ bồi đắp và gìn giữ cộng đồng suốt bao thế hệ.
Canh hầu khép lại khi đêm đã sâu. Tiếng pháo tay vang lên rộn ràng vang vọng khắp bản đền, đầy ấm áp, như một sự xác nhận đầy hoan hỷ rằng buổi hầu thánh đã trọn vẹn, đạo hạnh đã thông, và lòng người đã yên.
Tôi rời Phú Vị khi kim đồng hồ gần chạm mốc 22 giờ, trở lại con đường dẫn về Hà Nội quanh co, như muốn níu chân đoàn ở lại. Phía sau lưng là ngôi đền cổ vừa có thêm một người giữ lửa. Phía trước là phố thị quen thuộc với nhịp sống gấp gáp.
Canh hầu tại Đền Phú Vị của đồng thầy Nguyễn Việt Hà, đọng lại trong tôi như một lát cắt văn hoá nhân văn sâu sắc: nơi tín ngưỡng không tách rời đời sống, nơi nghi lễ không chỉ để cầu xin mà để tự soi lại mình, và nơi con người tìm thấy sự lắng lại cần thiết trước khi tiếp tục bước vào vòng quay thường nhật. Trong một thời đại nhiều biến động, chính những không gian thiêng như thế, nếu được gìn giữ đúng mực, sẽ tiếp tục là điểm tựa tinh thần bền bỉ cho cộng đồng, lặng lẽ nhưng bền lâu.
Đồng thầy Nguyễn Việt Hà hiện đang sinh sống tại thành phố Hà Nội, là người có nhiều năm gắn bó với đời sống văn hóa tâm linh. Ông được cộng đồng tín ngưỡng đánh giá cao về phẩm hạnh, sự am hiểu và tinh thần thực hành tín ngưỡng chuẩn mực, phù hợp với thuần phong mỹ tục và các quy định của pháp luật.
Dù sinh sống tại Thủ đô, với tinh thần trách nhiệm và tâm nguyện phụng sự cộng đồng, đồng thầy Nguyễn Việt Hà luôn chủ động sắp xếp thời gian, vượt qua trở ngại về khoảng cách địa lý để đảm nhiệm vai trò thủ nhang. Điều này thể hiện rõ tâm huyết, đạo đức và trách nhiệm của người hành đạo trong việc gìn giữ, bảo tồn và phục vụ các hoạt động tín ngưỡng truyền thống.
Tính đến nay, đồng thầy Nguyễn Việt Hà đang đảm nhiệm vai trò thủ nhang tại ba không gian tín ngưỡng gồm: Ngọc Nguyên Vọng Đàn (Hà Nội); Đền Suối Ngang (xã Tuấn Sơn, tỉnh Lạng Sơn); và Đền Phú Vị (xã Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn). Việc được tín nhiệm giao phó trọng trách tại nhiều địa điểm khác nhau cho thấy uy tín, sự tin tưởng của chính quyền sở tại, cộng đồng tín ngưỡng, đồng thời khẳng định những đóng góp tích cực của ông trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa - tâm linh.
