Nguồn gốc tín ngưỡng và ý nghĩa văn hóa
Theo tín ngưỡng dân gian của người Tày, trên cung trăng có Mẹ Trăng (Nàng Hai) cùng các nàng tiên – những lực lượng siêu nhiên có quyền năng chi phối mưa nắng, mùa màng và sự sinh sôi của vạn vật. Quan niệm này gắn liền với nền sản xuất nông nghiệp lúa nước, nơi con người phụ thuộc sâu sắc vào chu kỳ tự nhiên.
Lễ hội Nàng Hai được tổ chức với ý nghĩa tượng trưng cho hành trình thỉnh mời Mẹ Trăng và các nàng tiên từ trời cao xuống trần gian, thăm thú ruộng đồng, nhà cửa, chứng giám đời sống sinh hoạt của cộng đồng và phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con người và vật nuôi sinh sôi nảy nở. Dưới góc nhìn văn hóa dân gian, đây là biểu hiện rõ nét của tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền, phản ánh thế giới quan “vạn vật hữu linh” của cư dân Tày.
Các hình thức lễ hội Nàng Hai ở Cao Bằng
Trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, lễ hội Nàng Hai được ghi nhận tại nhiều địa phương như Phục Hòa, Thạch An, Bảo Lâm, Bảo Lạc. Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử, môi trường cư trú và tập quán từng vùng, lễ hội có sự khác biệt nhất định về thời gian và cách thức tổ chức. Có thể tạm phân chia lễ hội Nàng Hai ở Cao Bằng thành ba hình thức chính.
Hình thức thứ nhất, tiêu biểu tại xã Nam Quang (huyện Bảo Lâm), mang nhiều yếu tố huyền bí, thiên về bói toán, thường được tổ chức vào các tháng 7, 8, 9 âm lịch.
Hình thức thứ hai, ghi nhận tại xã Vân Trình (huyện Thạch An), phát triển từ hình thức thứ nhất nhưng thiên về trình diễn, sân khấu hóa, thường tổ chức vào dịp đầu xuân, sau lễ Lồng Tồng và không diễn ra thường xuyên, chủ yếu vào những năm được mùa.
Hình thức thứ ba, phổ biến tại một số xã thuộc các huyện Phục Hòa, Quảng Uyên và Thạch An, là dạng thức hoàn chỉnh hơn, kết hợp nghi lễ tín ngưỡng với diễn xướng múa hát tập thể. Theo thông lệ cũ, lễ hội hoặc được tổ chức hằng năm, hoặc nếu đã mở hội thì phải duy trì liên tục trong ba năm.
Lễ hội Nàng Hai xã Tiên Thành – Dấu ấn lịch sử và không gian cộng đồng
Lễ hội Nàng Hai ở xã Tiên Thành, huyện Phục Hòa thuộc hình thức thứ ba và được xem là một trong những không gian lễ hội tiêu biểu của người Tày Cao Bằng. Trên địa bàn xã từng có nhiều bản tổ chức lễ hội như Nưa Khau, Bản Giuồng, Ngườm Cuông, Bản Chập. Hiện nay, do những biến đổi của đời sống xã hội, lễ hội đã mai một ở nhiều nơi và chỉ còn được duy trì tương đối ổn định tại bản Nưa Khau, thường tổ chức vào các năm chẵn.
Một số ý kiến nghiên cứu và tư liệu địa phương cho rằng lễ hội Nàng Hai ở Tiên Thành có liên hệ với dấu ấn lịch sử thời Nhà Mạc, khi Cao Bằng từng là trung tâm cư trú và phòng thủ quan trọng. Sự hiện diện của nhà Mạc cùng các tướng lĩnh, cư dân theo họ lên vùng đất này có thể đã góp phần làm cho lễ hội được tổ chức bài bản hơn và lan tỏa sang các khu vực lân cận. Tuy nhiên, đây là nhận định mang tính giả thuyết nghiên cứu, được hình thành trên cơ sở tư liệu địa phương và ký ức cộng đồng, cần tiếp tục được đối chiếu và bổ sung bằng các nghiên cứu chuyên sâu.
Quy trình thực hành lễ hội
Lễ hội Nàng Hai ở Tiên Thành là lễ hội dài ngày, kéo dài gần hai tháng, bắt đầu từ Tết Đắp Nọi (30 tháng Giêng âm lịch), bao gồm ba giai đoạn chính.
Thứ nhất là lễ mời Nàng Hai, diễn ra vào chiều tối ngày 30 tháng Giêng âm lịch, với nghi thức thỉnh mời Mẹ Trăng và các nàng tiên từ trời cao xuống trần gian.
Thứ hai là các nghi thức thực hành hằng đêm, được tiến hành trong suốt thời gian giữa hội, bao gồm cúng lễ, hát múa và sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng.
Thứ ba là mở hội Nàng Hai (chính hội), vừa là ngày hội lớn nhất vừa là nghi thức tiễn Nàng Hai, khép lại toàn bộ chu trình lễ hội. Thời điểm mở hội giữa các bản trong xã không hoàn toàn trùng nhau nhưng đều tập trung trong khoảng từ ngày 21 đến 24 tháng 3 âm lịch.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa đương đại
Lễ hội Nàng Hai ở xã Tiên Thành không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn là môi trường sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật dân gian của cộng đồng người Tày. Đây là sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang tính tổng hợp, kết tinh nhiều giá trị về tín ngưỡng nông nghiệp, nghệ thuật diễn xướng, lịch sử địa phương và ý thức cố kết cộng đồng.
Trong bối cảnh hiện đại, lễ hội vẫn được người dân địa phương tự nguyện gìn giữ, trao truyền và bảo vệ. Với sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng cao, lễ hội Nàng Hai Tiên Thành góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc trên địa bàn, đồng thời cho thấy tiềm năng bảo tồn và phát huy như một thực hành văn hóa truyền thống có giá trị lâu dài.
Do đặc trưng của di sản văn hóa truyền miệng, một số chi tiết về nguồn gốc, thời gian và nghi thức của lễ hội Nàng Hai có thể có sự khác biệt giữa các tư liệu và ký ức cộng đồng địa phương.
Nguồn: Tổng hợp, biên soạn từ tư liệu điền dã địa phương, hồ sơ văn hóa cơ sở và ký ức cộng đồng.
Bài viết theo địa chỉ cũ, trước 1/7/2025.
VIDEO LỄ HỘI LÀNG HAI (CAO BẰNG)
