Dân tộc Mảng hiện có gần 6.000 người, sinh sống chủ yếu tại các huyện biên giới Nậm Nhùn, Sìn Hồ và Mường Tè (tỉnh Lai Châu). Trong cộng đồng người Mảng ở Việt Nam, có hai nhóm cư trú chính là Mảng Lệ ở vùng thấp và Mảng Gứng ở vùng cao. Trước những biến đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội, nhiều giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Mảng đang đứng trước nguy cơ mai một, trong đó có tục xăm cằm - một tập tục từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng.
Theo các nghệ nhân và người cao tuổi trong cộng đồng, những nét văn hoá tiêu biểu còn được nhắc nhớ của người Mảng hiện nay là nghi lễ cưới hỏi, trang phục truyền thống và tục xăm cằm. Trong chu kỳ đời người phụ nữ Mảng, xăm cằm là nghi thức đánh dấu sự trưởng thành, mang tính bắt buộc trước khi lập gia đình. Những thiếu nữ bước vào độ tuổi cập kê, khoảng từ 13 đến 15 tuổi, sẽ được cộng đồng tổ chức xăm cằm vào cùng một dịp. Từ đó, họ chính thức được công nhận là người trưởng thành, có thể kết hôn và tham gia các công việc chung của bản làng.
Không chỉ mang ý nghĩa xã hội, tục xăm cằm còn gắn liền với thế giới quan và vũ trụ quan của người Mảng. Trong quan niệm truyền thống, vũ trụ được hình dung gồm ba tầng: tầng trời, tầng đất và tầng dưới mặt đất; trong đó tồn tại các thế giới trên trời, trên mặt đất, dưới lòng đất và dưới nước. Các hình xăm quanh cằm và miệng không đơn thuần là dấu hiệu nhận diện, mà được xem như biểu trưng cho mối quan hệ gắn bó, thống nhất giữa các thế giới trong trật tự vũ trụ ấy.
Trong đời sống tâm linh, người Mảng tin vào sự tồn tại của các thế lực siêu nhiên gọi là pli (ma). Theo tư liệu dân tộc học, trong quan niệm của người Mảng tồn tại rất nhiều loại ma, được các nhà nghiên cứu hệ thống hoá thành hơn một trăm loại khác nhau. Chỉ có một số ít được xem là ma lành, có vai trò che chở cho con người, còn phần lớn là ma dữ, có thể gây bệnh tật, tai ương, thậm chí dẫn đến cái chết nếu không được cúng lễ chuộc hồn.
Trong bối cảnh đó, tục xăm cằm còn mang ý nghĩa bảo vệ tâm linh. Những hình vẽ gồm các đường thẳng xoè đều như nan quạt trên khuôn mặt được người Mảng quan niệm là hình ảnh cỏ gà, biểu tượng có tác dụng đánh lạc hướng các thế lực xấu, giúp con người tránh bị ma quỷ đuổi theo để bắt hồn. Việc thể hiện những dấu hiệu này trực tiếp trên gương mặt phản ánh niềm tin sâu sắc của cộng đồng vào khả năng tự bảo vệ con người trước những hiểm hoạ vô hình.
Ngày nay, tục xăm cằm của người Mảng hầu như không còn được thực hành. Chỉ còn một số người cao tuổi lưu giữ dấu tích mờ nhạt của những hình xăm quanh miệng và dưới mắt. Theo thời gian, các hình xăm phai dần, gần như hoà lẫn vào nếp nhăn của tuổi tác. Tuy vậy, trong quá khứ, tục xăm cằm không chỉ có ý nghĩa trong hôn nhân, mà còn gắn với các nghi lễ tang ma và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Sự mai một của tục xăm cằm kéo theo nguy cơ thất truyền nhiều tri thức dân gian quý giá, như các bài hát, câu chuyện kể, sự tích và huyền thoại lý giải ý nghĩa của các hình xăm. Hiện nay, phần lớn người Mảng ở Lai Châu không còn có khả năng giải thích đầy đủ ý nghĩa biểu tượng của những hoa văn từng gắn bó với đời sống tổ tiên họ.
Tục xăm cằm - một phương diện quan trọng làm nên diện mạo văn hoá độc đáo của dân tộc Mảng – đang đứng trước nguy cơ biến mất. Việc nhận diện, nghiên cứu và bảo tồn phong tục này không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hoá tộc người, mà còn giúp lưu giữ những lớp trầm tích tín ngưỡng đặc sắc trong không gian văn hoá các dân tộc Việt Nam.
Ghi chú nguồn:
Bài viết tổng hợp từ tư liệu dân tộc học về người Mảng và lời kể của các nghệ nhân, người cao tuổi tại tỉnh Lai Châu.
VIDEO TỤC XĂM CẰM CỦA NGƯỜI MẢNG - LAI CHÂU
