Từ người giữ đền đến người giữ đạo
Trong quần thể di tích Trương Công Mỹ, ngoài ngôi đền chính còn có chùa và nhà thờ Mẫu - nơi hòa quyện giữa các dòng chảy tín ngưỡng dân gian. Đồng thầy Nguyễn Thị Hiến là người đã gắn bó gần cả cuộc đời với nơi này, không chỉ để hương nhang đều đặn, mà để từng nghi lễ, từng lời khấn nguyện đều xuất phát từ cái tâm trong sáng và lòng tin vào đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Theo bà, việc thờ vị tướng Trương Công Mỹ không đơn thuần là tri ân quá khứ. “Tướng có tâm, có đức, nên hóa thần. Người dân lễ tướng mà như lễ thánh, cầu bình an, cầu sức khỏe, cầu con cái, đều ứng. Mà ứng là bởi mình giữ đúng lễ, giữ trọn đạo,” bà chia sẻ.
Giao thoa với tín ngưỡng Mẫu phủ
Dù danh tướng Trương Công Mỹ không thuộc hệ thống thần điện Tam Tứ Phủ, nhưng cách phụng thờ tại đền lại mang đậm tinh thần của tín ngưỡng thờ Mẫu - một Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Tôn kính người có công, có đức, cũng như Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Liễu Hạnh - những bậc hóa thánh từ người có công với nước, việc thờ Trương Công Mỹ thể hiện lòng tri ân và sự thiêng hóa từ dân gian.
Thực hành nghi lễ hầu đồng, dưới sự hướng dẫn của đồng thầy Nguyễn Thị Hiến , nhiều nghi lễ như thỉnh căn, giải căn, hầu bóng được tổ chức bài bản, đúng phép, thể hiện rõ sự giao thoa với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam tứ phủ.
Niềm tin vào linh ứng - người dân đến đền không chỉ vì lịch sử mà còn vì đức tin - bởi họ thấy được sự độ trì, sự “hiển linh” qua các lần khấn nguyện, lễ tạ.
Đạo đức phụng thờ - sợi chỉ đỏ kết nối đạo và đời
Không chỉ là người bảo tồn tín ngưỡng, đồng thầy Nguyễn Thị Hiến còn là người hành đạo giữa đời thường. Từ nhiều năm nay, bà thường xuyên làm từ thiện, hỗ trợ người yếu thế, vùng cao, người bị ảnh hưởng bởi bão lũ, dịch bệnh. Đối với bà, “giữ đạo” không tách rời “giữ phúc”.
“Không có đạo tâm thì không thể hầu thánh. Không có đức độ thì cửa đền không linh,” bà tâm niệm. Những việc làm thầm lặng của bà, từ đền hương mỗi sáng đến quyên góp từng suất quà cứu trợ, chính là cách bà hành đạo trong đời.
Một không gian tín ngưỡng sống động
Dưới sự phụng sự của đồng thầy Nguyễn Thị Hiến, đền Trương Công Mỹ không còn là một di tích tĩnh. Đó là không gian tâm linh sống động, nơi người dân tìm đến để nương tựa tinh thần, để được khuyên bảo, để được “răn mình” sống cho đúng đạo.
Tinh thần “phụng thờ bằng tâm, giữ đạo bằng đức” mà bà gìn giữ và lan tỏa đang góp phần làm sống dậy một hình thức phụng thờ vừa gần gũi vừa linh thiêng, nơi danh tướng và thánh Mẫu gặp nhau trong cõi tâm thức dân gian.
Hiểu về danh tướng Trương Công Mỹ
Trương Công Mỹ là một vị tướng thời Trần, được nhân dân suy tôn là “Phò mã Đô đốc Thủy quân” - người từng chỉ huy thủy chiến, có công đánh đuổi quân Nguyên - Mông ở vùng hạ lưu sông Mã. Tuy không ghi đậm trong chính sử, ông hiện hữu sống động trong truyền thống dân gian xứ Thanh như hình mẫu của một võ tướng anh minh, khảng khái, gần dân.
Truyền thuyết tại làng Yên Trường kể rằng ông từng kết duyên với một công chúa triều Trần, người vì cảm mến tài đức mà cùng ông dốc sức dựng binh, trấn giữ biên thùy. Sau chiến thắng, cả hai được cho là đã mất tích tại ghềnh Kiểu, nơi sơn thủy hữu tình, linh khí quy tụ.
Ghi chép về công thần thời Trần và sự tích Trang Hoa Quả (nay là làng Kiểu)
Theo bản chính Hán văn của bộ Lễ đời nhà Trần, trong quyển thứ năm nói về các vị Thần nước (thuỷ thần) và Thần người (nhân thần), có ghi chép lại công lao của các vị công thần đã giúp nước dẹp giặc.
Họ Việt thường, dưới triều đại nhà Trần, nhà vua đã phong tước “thần linh ứng” cho các vị thần có công lớn trong việc mở mang bờ cõi, giữ gìn giang sơn. Trong đó có phong cho trang Hoa Quả Sơn - tức làng Kiểu ngày nay - một vị Đại vương và một vị Công chúa.
Sự kiện thuyền trầm và bài thơ điếu
Sau khi thuyền của ông bà (hai vị thần) bị trầm đắm và mất tích, nhà vua nghe tin, rất đau xót. Ngài đã cho thuyền rồng ngự giá về trang Hoa Quả để thăm viếng và làm thơ điếu, có nội dung như sau:
Hoàng thiên số định thử chi nhân
Nam giả thánh chi, nữ giả thần
Nhất trận ủng châu hoàn trung nghĩa
Tình lưu Hoa Quả ức niên xuân
Dịch nghĩa:
Số trời đã định sẵn cho người
Trai là bậc thánh, gái bậc thần
Một trận thuyền nan tròng chung nghĩa
Tình lưu Hoa Quả ức trung niên.
Sau đó, nhà vua lệnh truyền phong nơi ông bà mất tích thành đất thiêng, cho lập đền thờ hai ông bà ngay trên mảnh đất ấy. Địa điểm này về sau thường gọi là Thượng sàng - Hạ mộ.
Ngài cấp cho trang Hoa Quả 300.000 quan tiền để lập đền và lo việc tế tự.
Lúc bấy giờ nơi này được gọi là Hoa Quả Trang, về sau được đổi thành Long Sơn Linh Từ.
Lần giặc Nguyên - Mông xâm lược thứ hai
Không lâu sau, giặc Nguyên - Mông lại đem quân sang xâm chiếm nước ta. Nhà vua triệu tập quần thần bàn kế đánh giặc. Trước khi xuất chinh, ngài trở về Hoa Quả Trang để âm cầu, và được mật nguyện linh ứng rằng:
“Sinh vi tướng, tử vi thần, linh tất phù Ngô vạn vạn dân”
Nghĩa là:
“Ông bà sống khôn thác thiêng, sống làm tướng, chết làm thần. Có linh thiêng hãy giúp nhà vua và muôn dân đánh giặc, cứu nước.”
Sau lễ cầu đảo, đêm hôm ấy mưa to gió lớn, nhà vua liền cho quân bất ngờ tập kích trại giặc. Quân địch chủ quan, không kịp trở tay, liền bị đánh tan tác, nhiều tên bị bắt sống cùng vô số chiến thuyền. Nhà Nguyên phải cầu hòa.
Từ đó, hai nước láng giềng thiết lập quan hệ bang giao, không còn chiến tranh nữa.
Vua sắc phong và ban thêm tiền tu sửa đền
Nhà vua thấy việc âm cầu linh ứng, liền mở kho cấp thêm 300.000 quan tiền cho trang Hoa Quả để sửa sang, tu bổ đền thờ. Đồng thời phong sắc cho đền với danh hiệu:
Mỹ tự thượng đẳng phúc thần, giữ quốc đồng hưu
(Nghĩa là: bậc phúc thần hạng cao, cùng nhà nước chung lo giữ nước yên dân.)
Ngày nay, đền thờ ông nằm trong quần thể gồm chùa Hồng Ân, nhà thờ Mẫu, và các không gian phụng thờ cổ kính tại xã Yên Trường, huyện Yên Định, Thanh Hóa. Đây không chỉ là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, mà còn là nơi gìn giữ lớp trầm tích tâm linh: kết tinh giữa tinh thần thượng võ thời Trần và tín ngưỡng dân gian bản địa.
Trương Công Mỹ dẫu ít xuất hiện trong chính sử, lại được lịch sử thầm ghi bằng lòng dân, lòng đất và dòng sông Mã không nguôi kể chuyện.
